مقدمه:

 سلام بر حسين(ع) وياران حسين(ع) و عاشوراي حسيني و درود خدا بر معرفت و عشق پاك و اشك بي‌رياي پيروان و شيفتگان و ره پويان راه حسين(ع).

 عاشورا كه نام زماني خاص و كربلا نام مكاني خاص است پس از قيام امام حسين(ع) و شهادت او عظمت و گسترش پيدا كرد و از يك مقطع زماني و مكاني و يك حادثه‌ي تاريخي به يك فرهنگ و مكتب فكري و يك نظام سياسي و يك مجموعه‌ي فكري، فرهنگي، اخلاقي تبديل شد. امروزه عاشورا در فرهنگ شيعه يك عبادت بزرگ اجتماعي و يك مانور عظيم الهي-سياسي است. عاشورا سيستم دفاعي اسلام ناب در طول قرون و بلندترين فرياد مظلوم بشر در برابر سپاه ابليس و شيطان و استكبار جهاني است. عاشورا خاطره جاويد و هميشگي ارزش‌ها، پاكي‌ها، عشق و عرفان، معنويت و نداي پاك فطرت است.

 عاشورا واقعيتي است كه با حقيقت انطباق دارد نه اسطوره‌اي كه انسان‌ها بنابر نياز و احتياج آن را بوجود آوردند. عاشورا دانشگاه عشق و ايثار و فداكاري در راه حفظ دين و معشوق واقعي و نيز كشتي نجات امت پيامبر اسلام(ص) در برابر طوفان جهل و ترس و استعمار و استبداد است. عاشورا احياي مجدد آيين محمدي(ص) و حاكميت فرمان خداو فرياد عزت‌خواهي و عميق‌ترين و گوياترين رهنمود حسيني(ع) به آزادي خواهان جهان و بويژه نهضت‌هاي اسلامي است. عاشورا آموزشگاه مقاومت در برابر محاصره اقتصادي و نظامي و تدريس و تحليل درس ولايت و حمايت از رهبري الهي است.

عاشورا يعني تمام تاريخ، تمام حق در برابر باطل، نماد فضيلت در برابر رذيلت، نور در برابر ظلمت و صفات حسنه و نيك در برابر صفات زشت سيّئه است. عاشورا عظيم‌ترين و حماسي‌ترين انقلاب تاريخ اسلام است. عاشورا .....

 آري، قلم در وصف و بيان عاشورا و احياءگر بزرگ اسلام، چراغ هدايت شهيد شاهد و آگاه حضرت سيد‌الشهداء(ع) عاجز و درمانده و از اداي حق آن ناتوان و از ترسيم آثار، اهداف و سيماي عاشورا درمانده است.

     واقعه‌اي كه هرچه از آن مي‌گذرد نه تنها كمرنگ و يا فراموش نمي‌گردد بلكه آوازه‌اش در عالم بيشتر و ابعادش گسترده‌تر و شيفتگان و عاشقان آن افزون‌تر مي‌شود. حادثه‌اي كه زمينه‌ساز و مقدمه‌ي قيام حكومت جهاني حضرت مهدي(ع) است.

     به‌هر جهت، نگارنده در حدّ و وسع خود با بضاعت اندك مطالب اين نوشتار را با عنوان سيري در عاشورا در دو بخش، و جمعاً چهار فصل درباره مهمترين نكات عاشورا يعني ضرورت و فلسفه قيام امام حسين(ع) ، شخصيت شناسي امام حسين(ع) و ياران او ، درس‌ها و پيامدهاي عاشورا و عبرت‌هاي  عاشورا تنظيم كرده، و سعي بر اين بوده است كه بتوانم با بيان آن‌ها در جهت شناخت و معرفت بيشتر عاشقان امام(ع) نسبت به اين حادثه‌ي عظيم قدمي بردارم.   انشاء الله

فهرست مطالب

مقدمه:..................................................................................................... 5

_  بخش اول:.............................................................................................. 7

قيام امام حسين(ع) و شخصيّت او.................................................................... 7

- فصل اول:................................................................................................ 8

ريشه‌ها و فلسفه قيام امام حسين(ع)............................................................... 8

1ـ 1. ضرورت سير در واقعه عاشورا :................................................................. 8

2-1 حادثه عاشورا و ريشه‌هاي آن :................................................................. 10

1. خارج شدن خلافت رسول خدا (ص) از مسير اصلي خود :.................................. 12

2. انحرافات فرهنگي، سياسي و اجتماعي........................................................ 16

3. از بين رفتن ارزش‌ها و اصول اخلاقي :........................................................... 19

4. جاه طلبي و دلبستن به دنيا و مظاهر آن،....................................................... 21

5. تبليغات مسموم بني اميّه،........................................................................ 23

3-1 فلسفه قيام امام حسين(ع):................................................................... 25

1. انجام وظيفه الهي:................................................................................. 26

2. مبارزه با انحرافات ديني جامعه:................................................................... 29

3. اصلاح امّت پيامبر(ص):............................................................................. 31

_  فصل دوم :........................................................................................... 35

شخصيّت شناسي امام حسين(ع) و ياران او...................................................... 35

1-2. شخصيّت امام حسين(ع):..................................................................... 35

2-2 . ابعاد شخصيّتي امام حسين(ع):............................................................. 40

1ـ بُعد اخلاقي:......................................................................................... 41

الف ) كرامت :........................................................................................... 42

ب )‌ صبر:................................................................................................. 43

ج )شجاعت:............................................................................................. 44

د) وفاي به عهد:........................................................................................ 48

2ـ بُعد حماسي:........................................................................................ 50

3. بُعد عرفاني :......................................................................................... 53

3-2 . ياران امام حسين(ع) :......................................................................... 56

1ـ بصيرت و بينش :..................................................................................... 58

2ـ عشق به امامت و ولايت :......................................................................... 62

3ـ آخرت‌گرايي و ايمان راسخ به آينده‌اي سعادت بخش :........................................ 66

4ـ شيفتگان شهادت :................................................................................. 69

_ بخش دوم :........................................................................................... 72

پيام‌ها و عبرت‌ها........................................................................................ 72

- فصل او ل :............................................................................................ 72

درس‌ها و پيام‌هاي عاشورا............................................................................ 72

1. إحياي امر به معروف و نهي از منكر :............................................................ 73

2. احياي فرهنگ نماز :................................................................................ 78

3. رعايت ادب اسلامي :.............................................................................. 81

4. عزّت :................................................................................................. 85

5. فداكاري :............................................................................................. 89

6. حيا و غيرت :......................................................................................... 93

فصل دوم :............................................................................................... 98

عبرت‌هاي عاشورا :.................................................................................... 98

1. عدم آشنايي و تحليل درست از وقايع و حوادث :............................................. 101

2. سعادت و شقاوت در گرو انتخاب :.............................................................. 105

3. وضعيّت نسل جوان در زمان قيام امام حسين(ع) :.......................................... 113

4. حاكميت انسان‌هاي فاسد :..................................................................... 118

-  منابع :............................................................................................... 124

    _  بخش اول:

    قيام امام حسين(ع) و شخصيّت او

     با مطالعه و سير در عاشورا و ابعاد آن يكي از محورهاي قابل تامّل و دقّت، قيام امام حسين(ع) و شخصيت او و يارانش است چرا كه تحليل قيام و بيان انگيزه و فلسفه آن و نيز دست‌يابي به ريشه‌هاي قيام و همچنين شناخت اجمالي از امام حسين و شخصيت تابناك آن امام كمك زيادي در فهم پيام‌ها و عبرت‌هاي آن واقعه و بهره‌مندي بيشتر از عاشورا مي‌كند و سيرو حركت ما را توأم با بصيرت و عبرت مي‌سازد. همان‌گونه كه قرآن كريم در هر كجا كه امر كرده سير كنيد(مثلا در روي زمين سير كنيد)[1]مقصودش عبرت و پند گرفتن است. بدين جهت در موارد متعدّد مي‌فرمايد: « اي صاحبان خرد، عبرت بگيريد »[2] از اين رو در فصل اول به بررسي فلسفه قيام امام حسين(ع) و فصل دوم به تبيين شخصيت امام(ع) و يارانش اختصاص داده شده است.

    - فصل اول:

ريشه‌ها و فلسفه قيام امام حسين(ع)

    قبل از بيان ريشه ها وفلسفه قيام امام(ع) لازم است ضرورت سير در واقعه عاشورا روشن گردد.

1ـ 1. ضرورت سير در واقعه عاشورا :

     آثار و بركات حماسه عظيم عاشورا بر هيچ كس پوشيده نيست ، واقعه‌اي كه نقطه‌ي عطفي در تاريخ اسلام محسوب مي‌گردد و نتايج و ثمرات نبوت و امامت را احياء مي‌كند و براي حكومت آخرين حجت خدا زمينه‌سازي و انسان‌سازي مي‌كند. عاشورا در طول تاريخ كاخ‌هاي بزرگ ستم و ستم‌گران را لرزانده و تحوّل مهمّي ايجاد كرده و مسير بندگي خدا را هموار كرده است. اين امر از ديد دشمنان نيز مخفي نمانده و به خوبي دريافته‌اند كه اعتقاد به عاشورا و ترويج فرهنگ عاشورا روح حماسي و حق طلبي و حق جويي و مبارزه با ظلم را در انسان‌ها شكوفا مي كند. حركت در مسير عاشورا انسان را واله و شيفته‌ي هدايت و خُلق و خُوي انساني مي كند. وجود انسان‌هاي پاك نهاد و عارفان حماسه‌ساز و حماسه‌سازان عارف هر يك به تنهايي نمونه و الگويي براي انسان‌ها در اقشار مختلف و با خصوصيات و ويژگي‌هاي متفاوت زن و مرد، پير و جوان، كودك و خردسال و ... مي‌باشند.

     درس‌ها، پيام‌ها، و عبرت‌هاي بزرگ و انسان‌ساز و بلكه تاريخ‌ساز اين حادثه ، هر كسي را مجذوب كرده و مجنون‌وار او را در راه مستقيم و درست قرار مي‌دهد. سير در عاشورا، آثار حقايق آن را محسوس‌تر و ملموس‌تر مي‌سازد. « چرا كه با سير كردن و مطالعه اين قسمت از تاريخ مي توان با دقّت بيشتر در زواياي آن انديشيد سپس نتيجه‌گيري كرده و عاقبت دو جبهه‌ي نور و ظلمت را مشاهده كرد. سير در وقايع تاريخي خصوصيّات اخلاقي، كارهاي نيك و بد، تفكّرات گذشته‌گان، اهداف و نيّات، جلوه‌هاي انساني، علل سقوط و سعادت ، كاميابي و ناكامي افراد و جوامع را نشان مي‌دهد. و در حقيقت آينه‌اي است از زندگي روحي و معنوي و روحيات گذشته‌گان و هشداري براي آينده‌گان. »[3]

     به ويژه اگر اين قسمت از تاريخ (عاشورا) از اهميت بيشتري برخوردار بوده و حركتي تاريخ‌ساز و نهضتي ماندگار و الهي باشد، كه بررسي آن حوادث پندهاي زياد و مهمي  براي آينده‌گان به همراه دارد و بهره‌برداري از آن‌ها، نشان دهنده مسير حيات و زندگي صحيح و آگاهانه و خدا پسندانه است. مطالعه يك سطر از اين واقعه‌ي زنده و حيات بخش معادل مطالعه‌ي يك كتاب تاريخي است. و اثري كه اين قضايا در بيداري روح و جان انسان دارد با هيچ چيز ديگري برابري نمي‌كند زيرا با هر مرتبه سير و مطالعه در اين واقعه گويا عاشورا دوباره بر پا شده و كربلا صحنه‌ي نبرد حق و باطل و لشگريان يزيد در مقابل سپاه اندك امام حسين(ع) صف آرايي كرده‌اند، و يك باره انسان حديث مشهور(كلُّ يومِ عاشورا و كلُّ ارضٍ كربلا ) را در مي‌يابد. اگر قرآن كريم دستور سير و مطالعه و مشاهده آثار گذشته‌گان را مي‌دهد درپي آگاهي انسان و مشاهده او از آثار عظمت خداوند است كه چگونه خداوند، مجرمان و گنهكاران و دروغ‌گويان و تكذيب كننده‌گان آيات خدا را رسوا كرد و عاقبت آن‌ها به شر منتهي شد. و در مقابل سرانجام انسان‌هاي پاك و الهي به خير منتهي گشت و تا قيامت ، ديگران به مقام و جايگاه آنان غبطه مي‌خورند. از اين رو سير در عاشورا مي‌تواند براي ما راه گشا باشد و تحوّل عميقي در روح و روان و ابعاد مختلف زندگي ما بگذارد.

     2-1 حادثه عاشورا و ريشه‌هاي آن :

دراين كه عاشورا قسمتي از تاريخ است ترديدي نيست ودر اين كه هر چه مي گذرد بر عظمت و شكوه آن افزوده مي گردد و آوازه اش در جهان پر طنين تر مي شود شكي نيست.عاشورا حادثه اي نيست كه مانند ديگر حوادث مدتي در اذهان جلوه داشته و پس از مدت كوتاهي گردو غبار تاريخ آن را به بوته ي فراموشي بسپارد. بديهي است كه علت بقاء و ماند گاري آن فقط نداي حق طلبانه عاشورائيان در آن فضاي تاريك و پر از ظلم نبود چرا كه نمونه هاي آن در تاريخ بسيار است مانند قيام حجر بن عدي ده سال قبل از قيام امام حسين (ع) در كوفه  كه سرانجام نيز به شهادت رسيد و قيام مختار ثقفي در سال 66 ه ق[4] ويا قيام زيدبن علي فرزند امام سجاد(ع) در سال 121 ه ق[5] و قيام حسين بن علي (شهيد فخ) در سال 169 ه ق [6]و......و همچنين علت بقاء آن، شهادت امام حسين(ع) به بدترين شكل ممكن نيز نبود .چرا كه اين گونه شهادت ها وقتل هاي فجيع توسط انسانهاي سفاك در تاريخ كم نبوده است . بلكه وي‍‍‍‍ژگي خاص اين نهضت است كه در كنار ديگر خصوصيات، آن را ماندگار كرده است.وآن ويژگي، ميزان درجه خلوص بالا والهي بودن آن مي باشد.(البته این فقط یکی از علتهای بقای نهضت حسینی است) يعني امام حسين(ع) كاملا براي احياي دين و زنده نگه داشتن آن قيام كرد. انساني عارف به خدا و ولي خدا، چهره هايي نوراني و انسانهايي پاك كه سراسر وجودشان براي دين كار مي كرد وتمام حمّتشان حفظ دين بود. بدين جهت است كه پيامبر اكرم(ص) فرمود : (حسينٌ منّي وانا مِن حُسين) حيسن از من است ومن از حسين .قسمت اول اين حديث روشن و واضح است چرا كه امام حسين(ع) فرزند رسول خدا و از نسل اوست. اما قسمت دوم حديث داراي معنايي لطيف و ظريف است و هر كس بخواهد به مفهوم آن پي ببرد بايد در تاريخ پيامبر و حادثه ي عاشورا سيري داشته باشد و آن را تحليل كند تا به اين نتيجه برسد كه پيامبر اكرم(ص) توسط خداوند آورنده دين مقدس اسلام و ايجاد كننده آن بود وحركت و قيام امام حسين(ع) باعث بقاء و حفظ آن دين شد از اين رو مي توان گفت متدينين و مسلمين تا برپايي قيامت مديون آن امام شهيد خواهند بود وگويا ماندگاري و بقاء نهضت امام حسين(ع) بر اراده پروردگار عالم استوار است. از اينجا مي توان پي برد كه ريشه اصلي حادثه عاشورا همان رمز بقاي اين نهضت است يعني دين و حفظ دين،كه بيان اين مطلب نياز به توضيح دارد و آن توضيح پيرامون جواب سوالي است كه در ذهن بسياري از اقشار مردم به ويژه جوانان وجود دارد. آن سوال اين است كه چرا بايد پنجاه سال پس از وفات پيامبر عده اي از مردم مسلمان در كوفه وكربلا جمع شوند و فرزند رسول خدا(ص) را با آن وضع به خاك و خون بكشند ؟ واو را به عنوان خروج كننده بر امام عادل معرفي كنند و نيز چطور شد كه اجتماع مسلمين آن روز در مقابل اين حادثه خونسرد و بي اعتنا بودند؟ امام حسين(ع) و ياران او مرتكب چه جرمي شده بودند كه كيفر آن را قتل مي دانستند؟ در شهر كوفه هنوز عده اي از اصحاب پيامبر زندگي مي كردند و نيز عده اي از اصحاب در شهر شام بودند و حتي برخي از آنان در نزد يزيد از مقامي والا واحترامي خاص برخوردار بودند ولي هيچگونه اقدامي نكردند. و اساسا چه شد كه امام حسين(ع) فرزند پيامبر اسلام(ص) به دست مسلمانان كشته شد؟ در بررسي وپاسخ به اين پرسش نگاه مرسوم و معمولي به حادثه عاشورا كه صرفا از بُعد عاطفي به جريان كربلا مي نگرد از پاسخگوئي به اين سوال ناتوان و عاجز است از اين رو به نظر مي رسد بايد از نگاه تاريخي مدد جست و با مرور و تحليل بر آنچه در اين پنجاه سال(پس از وفات پيامبر(ص) تا واقعه عاشورا) بر جامعه مسلمين گذشت اين حادثه را ريشه يابي كرده و جواب درست و قانع كننده اي ارائه داد.نگاه و تحليل تاريخي عواملي را براي ما بازگو مي كند كه در نهايت برخي معتقدند اگر چنين مسيري كه جامعه اسلامي انتخاب كرده بود به حادثه ي كربلا ختم نمي شد جاي تعجّب داشت. و همان بيست وپنج سال پس از رحلت پيامبر(ص) براي بوجود آوردن چنين واقعه اي كافي بود. يعني انحطاط و انحراف از مسير اصلي اسلام وسنّت رسول اكرم(ص) به حدي شده بود كه پيش بيني وقايعي مانند عاشورا بسيار عادي و ساده به نظر مي رسيد.با نگاهي كلي و اجمالي به اين قسمت از تاريخ اسلام مي توان عوامل برجسته ي آن را بر شمرد كه برخي از آنها عبارتند از:

1. خارج شدن خلافت رسول خدا (ص) از مسير اصلي خود :

در همان ابتداء بعد از رحلت پيامبر(ص) با توطئه عدّه‌اي در سقيفه بني ساعده كه ريشه اصلي و عمده حوادث آينده محسوب مي‌گردد. بي عدالتي، تبعيض نژادي و فراموشي اصل مساوات، ترويج شد به گونه اي كه در جامعه‌ي اسلامي پس از پيامبر(ص) هر چه زمان مي‌گذشت جامعه از عدالت بيشتر فاصله مي‌گرفت و زماني كه عدالت فرو ريخت، برادري  و مساوات نيز فراموش شد، مال و مقام اصالت يافت، فخر فروشي و تجمّل‌گرايي عادي شد، سنّت رسول خدا(ص) از رونق افتاد و ارزش‌هاي زمان جاهليّت دوباره رواج يافت. اعتراف به برتري نژادي عرب بر غير عرب، غارت و بخشش‌هاي بي حساب و كتاب اموال بيت‌المال مسلمين به نزديكان و اشراف و اميران، شكستن شمش‌هاي طلا با تبر و تقسيم آن‌ها ميان اقوام و خاندان بني سفيان و بني‌مروان و موارد فراوان ديگر نمونه‌هايي از اين انحراف است.به اعتقاد برخي از محققين يكي ازانحرافات اساسي و ريشه داردر دوران حكومت عثمان مسأله تبعيض نژادي و برتري دادن بني اميه بر ساير نژادها بود.[7] اين مسأله گرچه در زمان دو خليفه قبل نيز وجود داشت و حتي در زمان خليفه دوم به نام سنت عمر مشهور شد ولي در زمان عثمان به اوج خود رسيد و در حوزه دستورات حكومتي قرار گرفت.معاويه در نامه اي به زياد بن ابيه،اموري را متذكر شده وچنين مي نويسد:اي زياد رفتارت نسبت به بندگان وغلامان و عجمهايي كه تازه مسلمان شده اندهمان سنت عمر باشد چرا كه موجب خواري و ذلت آنها است.عرب مي تواند از عجم زن بگيرد ولي نمي تواند به آنها زن بدهد.عرب از عجم ارث مي برد ولي عجم از عرب ارث نمي برد.در جنگها هميشه عجم را درصف مقدم قرا ده و كارهاي پست را به آنها بسپار،وآنها را در نماز جماعت درصف اول قرار مده،و فرمانرواي هيچ شهري نگردان،و آنها را در هيچ پُست مهم وكليدي نگذار.[8]   خليفه دوم به هيچ وجه اجازه نمي داد كه غير عرب در شهر مدينه ساكن شود.وي براي عرب سهم بيشتري از بيت المال قرار داده بود.در زمان عثمان نيز مصلحت انديشي هاي بي جا و چشم پوشي هاي آشكار نسبت به اجراي حدود الهي در شأن دوستان و نزديكان خود ونيز تبعيضات مالي فاصله حكومت را از مسير اصلي خود بيشتر كرده بود.[9] از سوي ديگر باز گذاشتن دست معاويه در حكومت و تقويت پايه هاي حكومتي وي توسط خليفه دوم وسوم ومبارزه علني معاويه با پيامبر و خاندان او در از بين بردن نام آنها و سنت رسول خدا(ص) فاصله حكومت را از اسلام ناب به اندازه اي زياد كرده بود كه فقط پوسته اي از اسلام باقي مانده بود. اصحاب پيامبر و هر كسي كه در مقابل قانون شكني ها وامور خلاف عثمان اعتراض مي كرد مورد غضب قرار مي گرفت ويا تبعيد مي شد.عمار ياسر يكي از معترضين به عثمان بود كه مورد غضب قرار گرفت و بر اثر ضرب وشتم غلامان عثمان و لگد هاي خليفه به بيماري فتق دچار شد.اباذر نيز كه از اصحاب خاص پيامبر بود به دليل اعتراضات متعدد پس از بارها شكنجه در نهايت به بيابان ربذه تبعيد شد.همچنين ابن مسعود،قاري مشهور و از اصحاب رسول خدا(ص) به علت اعترض به روش حكومتي عثمان مورد اهانت قرار گرفت وبر اثر ضرب وشتم استخوانهاي پهلو يش شكست. اين گونه تجاوزات پس از پيامبر نه فقط به دقوانين حكومتي بلكه به قوانين عبادي اسلام نيز سرايت كرد.اضافه كردن اذان سوم در روز جمعه ،خواندن چهار ركعت نماز در مِنا ،گرفتن زكات از اسب و موارد ديگر همه از بدعتهايي بود كه توسط عثمان بوجود آمد.[10] اين تجاوزات و بدعتها گرجه به قيمت از دست دادن جان عثمان تمام شد ولي مسير حاكم شدن اين گونه تفكرات وجرأت گستاخي وناديده گرفتن احكام اسلام وامكان ايجاد انحراف در اسلام را هموار ساخت .و زمينه را براي حاكمان بعدي در اجراي سياست هاي نفساني وشيطاني ومقدم كردن خواست خليفه بر خواست ورضاي خدا را فراهم آورد.ايجاد چنين تفكر و سيره اي ومخالفت عملي با قوانين اسلام وسنت پيامبر(ص)وايجاد بدعت در اسلام باعث بسته شدن نطفه ي حادثه عاشورا در بيست وپنج سال قبل از وقوع آن گرديد.آنقدر اين شكاف وفاصله در طول چندين سال پس از وفات پيامبر زياد شد كه حكومت پنج ساله ي امام علي(ع) كه عاليترين جلوه ي عدالت الهي بود نتوانست اين فاصله وانحراف را از بين ببرد وبر عكس همين شدت عدالت در نمايان ساختن اسلام ناب ،باعث شهادت آن امام همام شد.پس از اوبه دليل فقدان قابليتهاي لازم وزمينه هاي مساعد وخو گرفتن وعادت كردن به روشها ومنشهاي خلاف اسلام كه در جامعه اسلامي رواج يافته بود امام حسن(ع) خود را در ميان جمعي مي بيند كه در ظاهر با هم متحدند و براي يك هدف يعني ريشه كن كردن معاويه به دور هم جمع شده اند ولي قلبهايي پراكنده و دور از هم دارند .جمعيتي كه با نيات و انگيزه هاي مختلف و گوناگون در يك گروه قرار گرفته اند .كساني كه براي رسيدن به دنيا وزخارف آن حاضرند دين خود را بفروشند و رهبر و امام خود را دست بسته تسليم دشمن كنند .دنيا طلبي و تظاهر به دين همان نكته اي بود كه امام حسين(ع) در سخنان خود به آن تصريح كرد و فرمود: (اِنّ النّاس عبيد الدُّنيا والدّينُ لعِقٌ علي السنتِهم) "همانا مردم بنده دنيايند و دين لقلقه زبان آنان است."[11] يعني دين در نزد آنان تا جائي اهميت دارد كه همسوي با منافع وتأمين كننده آن باشد و در غير اين صورت منفعت مادي ودنيا را بر دين مقدم مي دارند. امام(ع) اين سخن را در زماني بيان كرد كه فقط پنجاه سال از رحلت پيامبر و دوره ي طلائي اسلام مي گذشت.دوره اي كه دين بر هر چيزي تقدم داشت و رضاي خداوند با هيچ چيز ديگري معامله و خريد و فروش نمي شد.عده ي زيادي براي اعتلاي دين شكنجه يا تبعيد  و يا جان خود را از فداي احكام و تعاليم اسلام ميكردند.اما با خارج شدن خلافت از مسير خود ،كار به جائي رسيد كه دين به حاشيه رانده شد و مردم براي رسيدن به دنيا و كسب پُست و مقام و رضايت حكام حاضر مي شوند خون فرزند پيامبرشان را به زمين بريزند و فجيعترين جناياتي كه تاريخ از بيان آن شرم دارد را در حق او انجام دهند. بدون ترديد يك از ريشه هاي حادثه عاشورا منحرف شدن امر خلافت و حكومت از مسير خود مي باشد كه شواهد و دلائل آن در تاريخ ثبت وضبط است.كه البتّه شرح آن با توضيحات كافي و مستندات تاريخي از حوصله اين نوشتار خارج است. و علاقه‌مندان مي‌توانند در كتاب‌هاي تاريخي  و مربوطه، به مطالعه آن بپردازند.[12]

   2. انحرافات فرهنگي، سياسي و اجتماعي

يكي ديگر از ريشه هاي حادثه عاشورا انحرافات فرهنگي،سياسي،اجتماعي بود. در جامعه‌ي مسلمانان، پس از پيامبر اسلام(ص) اكثر سنّت‌ها از بين رفته و بدعت ها جاي آن را گرفته بود. به گونه‌اي كه حقيقت فرهنگ ديني و سياسي تغيير يافته بود. حاكمان و مسئولين چنين در اذهان و افكار مردم القاء كرده بودند كه هر كسي والي و فرماندار شهر باشد مي تواند اقامه جماعت كند و به عنوان امام جماعت تبليغ دين كند .گرچه فاسق و فاسد باشد. مسعودي مورخ مشهور مي نويسد: وليد بن عُقبه كه به دستور عثمان به فرمانداري كوفه منصوب شده بود به دليل عيّاشي و ميگساري و زياده روي در شرب خمر و سرگرمي با كنيزان خود با حالت مستي به مسجد مي رود و نماز صبح را به چهار ركعت مي خواند.و در جواب كساني كه به او اعتراض مي كنند و مي گويند چرا نماز دو ركعتي را چهار ركعت خواندي ؟مي گويد: امروز حالم مساعد وبسيار خوب است .اگر ميل داريد بيشتر بخوانم .[13] معاويه فرزند ابو سفيان نيز از اين خلأ فرهنگي،سياسي استفاده كرده و در توصيف فرزندش يزيد خصوصياتي براي او بيان مي كند تا او را شخصي موجّه و شايسته خلافت نشان دهد و حكومت اسلامي را موروثي كند . يزيد نيز پس از معاويه با اين كه فردي فاسق و فاسد است ادّعاي جانشيني پيامبر(ص) را مي‌كند. با اين اوصاف ، در همان آغاز امر، امیرالمومنین علي(ع) براي احياي سنّت پيامبر(ص) مجبور مي‌شود به روي كساني شمشير بكشد كه ديروز در جنگ با كفّار همگام و همپاي او بودند. جهل و عدم آگاهي از مسائل سياسي و عدم تشخيص موقعيت حكومت اسلامي از سوي عامّه مردم و بي تفاوتي و عدم تشخيص درست و عدم درك صحيح از وقايع روز و حكومت ،توسط خواص و بزرگان جامعه[14]،زاويه‌ي انحراف مسلمين از اسلام ناب را بيشتر مي‌كرد. كه يكي از نتايج آن خفقان سياسي و فرهنگي و گسترش جهل و تاريكي در جامعه اسلامي بود.توجه نكردن به فرهنگ اصيل اسلامي و سيره وسنت رسول اكرم(ص) توسط حكام بلاد اسلامي، پس از پيامبر و نیز جلوگيري از اشاعه ي احاديث نبوي،بلكه تشويق و ترغيب به جعل احاديث در فضائل و شأن برخي اصحاب و نيز رواج اهانت و لعن خاندان پيامبر به ويژه اميرالمومنين علي(ع) جامعه ي را به سوي تاريكي و جهل پيش مي بُرد.جهلي كه در واقعه ي عاشورا خود را در زشت ترين صورت نشان داد.تاريخ اسلام نشان ميدهد پس از پيامبر(ص) فرزندان ابو سفيان مانند موريانه به آرامي در پيكره ي نظام نفوذ كردند و در اجراي مقاصد خود از انواع حيله ها و زمينه هاي آسيب پذير فرهنگي،سياسي و اجتماعي استفاده كردند.ابن ابي الحديد معتزلي شارح نهج البلاغه در يكي از گزارشات خود در اين باره چنين نقل مي كند:" معاويه به عوامل خود نوشت: به هر كسي كه در باره ي فضائل و مناقب عثمان روايت نقل مي كند واز پيروان و علاقه مندان به اوست،احترام بگذاريد و آنها را به خود و دستگاه حكومت نزديك كنيد."[15] اين بخشنامه كه به منشور معاويه معروف است اثر خود را گذاشت و سيل روايات جعلي در باره ي خاندان عثمان و بني اميه به سوي دربار حكومت به راه افتاد تا جائي كه به دستور حكومت در برنامه هاي درسي و فرهنگي آن روز مانند تعليم قرآن،به اقشار مختلف مردم آموزش داده مي شد.[16] معاويه پس از ترويج فضائل جعلي براي بني اميه و تثبيت آن در جامعه،مرحله دوم شبيخون فرهنگي را به اجرا گذاشت.يعني رواج لعن برامیرالمومنین علي(ع) در منابر متعدد در سراسر شامات و شكنجه كردن و اذيت كردن دوست داران علي بن ابيطالب(ع). معاويه در نامه ديگري به عمّال خود در باره امام علي(ع) مي نويسد كسي كه در فضيلت ابو تراب(علي) و خاندان او سخن بگويد و روايتي نقل كند از امان من خارج است.[17] آثار اين شبيخون فرهنگي نه فقط در شام بلكه در كوفه نيز نمايان شد. با اين كه كوفه به مركزيت پيروان و محبين خاندان امیرالمومنین علي (ع) شهرت داشت ولي فرماندار آنجا زياد بن ابيه بود كه در قتل و جنايت و شكنجه ي دوستان امام علي(ع) كوتاهي نمي كرد. اين وضع در بلاد اسلامي در طول چندين سال به گونه اي بود كه لعن بر امام علي(ع) و خاندان او به عنوان سنت پسنديده در ميان مردم مشهور و معروف شده بود. انحراف فرهنگي به حدّي رسيده بود كه معاويه توانست عده اي را متقاعد كند كه علي(ع) آنقدر از دين فاصله گرفته است كه حتي نماز هم نمي خواند و به اصول اسلامي اعتقادي ندارد [18].آري زماني كه دومين فرد جهان انسانيت و اشرف اولاد آدم(ع) پس از پيامبر اسلام اين گونه مورد تهاجم فرهنگي و ترور شخصيتي قرار مي گيرد، چه انتظاري مي توان داشت كه فرزند او را(حسين) خارج از دين و واجب القتل ندانند. گر چه بني اميه در ظاهر موفق شدند شتر خلافت و حكومت را به جايي ببرند و مسلمانان را به گونه اي تربيت كنند كه در پناه آن، كشتن و از بين بردن امامان بر حق(امام علي(ع)،امام حسن(ع)،امام حسين(ع)) امري ساده و عادي و حتي قانوني و شرعي به نظر برسد. امّا در واقع شهادت ائمه به ويژه شهادت امام حسين(ع) وحادثه كربلا زمينه ي سقوط بني اميه را در آينده نزديك فراهم ساخت.  

    3. از بين رفتن ارزش‌ها و اصول اخلاقي :

 با فاصله گرفتن از زمان پيامبر (ص)، تربيت اسلامي متروك و در عوض ارزش‌هاي پيشين رونق يافته و در جامعه مبناي رفتار‌ها و قضاوت‌هاي مردم قرار‌گرفت. امر به معروف و نهي از منكر از ميان مردم رخت بربسته و آمران به معروف مانند ابوذر طرد و نفي مي‌شوند. بسياري از مسلمانان هنوز شيوه و سنّت و اخلاق پيامبر(ص) را نياموخته بودند. و به روش او آشنا نبودند چرا كه يا شاهدان آن نبودند و يا آينه‌دار صادق رسول خدا(ص) نبودند و آن دسته كه آشنا بودند برخي حقيقت را كتمان مي‌كردند و برخي حقايق را جعل، تحريف و تفسير به رأي مي‌كردند. بسياري از مسلمانان نيز در پايان خلافت عمر متولّد و در عصر عثمان پرورش يافته و در آغاز حكومت معاويه وارد اجتماع شده بودند. و پنجاه ساله‌هاي اين نسل ،پيامبر(ص) را نديده بودند. و در واقع جوانان زمان وقوع حادثه عاشورا در عمر خود فقط عده‌اي فاسد را ديده بودند. معيار‌هاي واقعي و ارزشي در جامعه عوض شده بود لذا طبيعي است كه جايگاه معروف و منكر عوض شود. و بازار عافيت طلبي رونق گيرد . حتي بسياري از آگاهان نيز سر در گريبان فرو مي‌بردندتا ظلم را نبينند. در اجتماعي كه دين و تقوا بر آن حكومت نداشته باشد به وجود آمدن منكرات عديده و شگفت‌انگيز چندان غير عادي نيست. تمام موارد مذكور سبب انحراف از جبهه حق و پيوستن به جبهه باطل مي‌گرديد. جبهه‌اي كه نقاب اسلام بر چهره داشت و با وجود ادعاي پذيرش پيامبر(ص) و قرآن، به آن ضربه مي‌زد. نبايد فراموش كرد جامعه‌اي كه امام حسين(ع) را به شهادت رساند جامعه‌اي مسلمان بود و افراد آن به ظاهر مسلمان بودند. حتي در ميانشان اصحاب پيامبر(ص) هم ديده مي‌شد.كساني كه در كربلا حاضر نبودند اما با سكوت خود و همراهي نكردن جبهه حق در شهادت امام و يارانش شركت كردند و در واقع زمينه ‌سازان اين حادثه بودند.[19]

 4. جاه طلبي و دلبستن به دنيا و مظاهر آن،

 دلبستگي و وابستگي به دنيا و حب رياست يكي از عوامل مهم ويكي از انگيزه‌هاي قوي در به وجود آمدن اين حادثه تلخ است. قرآن كريم در آيات متعدد نسبت به اين مسأله هشدار داده و انسان را از گرفتار شدن در آن بر حذر مي دارد و مي‌گويد: " جاه طلبي و برتري‌طلبي و دلبستن به دنيا انسان را به سوي باطل و جبهه ظلمت مي‌كشد." و در آيه اي ديگر مي فرمايد: « آخرت از آن كساني است كه در زندگي دنيا علوّ و برتري‌طلبي ندارند ودر زمين هم فساد نمي‌كنند. »[20] خداوند متعال در اين آيه شريفه عُلُوّ و فساد را در كنار هم قرار داده، در حالي‌كه فساد امري است كه تبعات منفي ذاتي آن مشخص است. ولي درباره علوّ، انسان در نگاه اوليه، قباحت علو را به خوبي درك نمي‌كند شايد علت كنار هم آمدن اين دو واژه در يك آيه بيانگر خطرناك بودن علوّ باشد كه ريشه ي بسياري از فسادها مي باشد.[21] از سوي ديگر خداوند، دنيا و مال و فرزندان را براي انسان به عنوان زينت قرار داده و اين نيز به جهت آزمايش و امتحان انسان‌ها است و فرموده است:  «اين‌ها متاع دنياست تا آن‌ جا كه با دين و آخرت شما تعارضي نداشته باشد. از اين‌ها بهره ببريد ودرصورت تعارض، آن‌هارا ناديده بگيريد. »[22]

     جاه‌طلبي و دنياطلبي عاملي است كه همواره و پيوسته بر سرراه انبياء و اولياء قرار داشته و ريشه بسياري از انحرافات بشر شمرده شده است. اين مساله‌اي است كه در طول تاريخ بسيار اتفاق افتاده و عدّه ي زيادي را به وادي هلاكت كشانده است و ما اوج آن را در حادثه‌ عاشورا مشاهده مي‌كنيم. اشخاصي همچون عمربن‌سعد كه فقط براي رسيدن به ملك ري به كربلا مي‌آيند[23]و يا عده‌اي كه توسط مختار ثقفي چند سال پس از واقعه ي كربلادستگير شدند و در جواب اين سوال مختار كه گفت: چرا به كربلا آمديد؟ گفتند: به ما وعده داده بودند كه اگر در اين قضيه شركت كنيد و جزو سياهي لشگر باشيد به هر يك از شما چندين من جُو مي دهيم.[24] اوج دنيا طلبي و نهايت پستي را مي‌توان در غارت كردن شخص امام حسين(ع) در قلتگاه ديد. بريدن انگشت به طمع انگشتر، بردن عرق چين امام(ع) كه چندين جاي آن بر اثر ضربات شمشير و تير سوراخ شده، پاره كردن گوش اطفال به طمع گوشواره و بريدن سر مقدس امام حسين(ع) و حمل آن و تعجيل در رساندن سر به كاخ ابن‌زياد و يزيد براي گرفتن پاداش و جلب رضايت آن‌ها[25] نمونه‌هاي غير قابل انكار از به نمايش گذاشتن دنيا‌طلبي و جاه‌طلبي در واقعه‌ي عاشورا است.تحليل حادثه عاشورا نشان مي دهد يكي از عوامل مهم بوجود آمدن آن دنيا طلبي بوده است .كساني كه به زندگي چند روزه ي دنيا دل خوش كرده و از زندگي ابدي و رضوان الهي غافل بودند.از اين رو عده اي به كربلا آمدند و عده اي ديگر از كوفه خارج شدند تا زندگي آرامي داشته با شند.نه با حسين(ع) باشند و نه با يزيد.بدون ترديد چنين روحيه اي در يك آن و يك روز بوجود نمي آيد بلكه به گذشت زمان و سير تربيت حاكمان و تبليغات گسترده در دعوت مردم به مظاهر دنيا و فرهنگ حاكم در جامعه، نياز دارد كه يك چنين زمينه هايي در سطح جامعه و قلمرو اسلامي در ساليان قبل از اين حادثه وجود داشته است.از جمله مي توان به فتوحات اسلام، فاصله گرفتن عملي از سيره و سنت پيامبر،روحيه ي دنيا طلبي و تجمل گرائي، زراندوزي مسؤلين و......موارد و عوامل بسياري ديگر اشاره كرد.عواملي كه هر يك به تنهايي مي تواند حوادثي همچون حادثه كربلا را بوجود آورد.

     5. تبليغات مسموم بني اميّه،

اكثر تحليل گران واقعه عاشورا به نقش پر رنگ و كارساز تبليغات مسموم در زمان بني اميه اذعان كرده وآن را يكي از عوامل مهم زمينه‌ساز حادثه عاشورا دانسته‌اند. تبليغات مسموم  و ناجوانمردانه همواره به عنوان عاملي براي ايجاد انحراف در مسير امامت و ولايت و تبليغ و ترويج دين خدا مورد توجه دشمنان قرار داشته و دارد. بايد توجه داشت كه ايجاد انحراف و نيز تحريف در تعاليم الهي و مشي و خط مستقيم دين خدا و سنت رسول او ممكن نبود مگر در پرتو تبليغات مسمومي كه در زمان بني اميه و يزيد وجود داشت و به اوج خود رسيد. اگر ادعا شود پايه و اساس تمام انحرافات در جامعه اسلامي از تبليغات مسموم نشات مي‌گيرد ادعاي گزاف و بيهوده‌اي نيست. چرا كه تاريخ بيانگر اين واقعيت است. مسعودي مورّخ مشهور اهل سنّت مي‌نويسد: نزديك به نيم قرن با حكومت معاويه بر شام و تقويت او توسط عثمان، سراسر شامات[26]حدود هفتاد هزار منبر با لعن برامام علي(ع) سخنان خود را شروع مي‌كردند و با همان لعن دعا كرده و سخنراني را به پايان مي‌رساند و به جاي تلقين ميت مردگان خود را با اين لعن به خاك مي‌سپردند و به جاي اذان و اقامه در گوش فرزندان متولد شده، لعن بر علي(ع) مي‌خواندند.[27]از اين عبارات مي‌توان وقايع سخت و خاطرات اندوهگين و حزن آور امام سجاد(ع) و ساير اسراي كربلا را به هنگام ورود به شام و اقامت در آن ديار را به خوبي درك كرد و اين‌كه امام سجاد(ع) فرمود: هيچ منزلي به اندازه شام بر ما سخت نگذشت و سه مرتبه فرمود: « الشام »[28]از چه جو مسمومي حكايت مي‌كند.

     و همچنين با مطالعه در تاريخ مي‌بينيم بسياري از كساني كه در مقابل امام حسين(ع) صف‌آرايي كردند وقتي از آن‌ها درباره علت حضورشان در كربلا پرسيده مي‌شود، با افتخار مي‌گويند: « ما قربةً الي الله ... به كربلا آمده‌ايم.[29] اين اثر تبليغاتي است كه آن‌قدر حقايق را وارونه مي‌كندكه مردم در اثر باور منحرف، ريختن خون سيدالشهدا(ع) را يكي از محبوب‌ترين اعمال و به قصد تقرب به درگاه خداوند بدانند. و به آن افتخار كنند. نمونه‌هاي فوق اثر يك هجمه و حمله خاموش و غير مستقيم است كه در اكثر موارد ضربه‌ي آن از حملات مستقيم دشمن كاري‌تر و موثرتر است. از اين رو با بيان پنج عامل از عوامل و ريشه‌هاي به‌وجود آمدن اين حادثه‌ي ناگوار و تراژدي تاريخ ،علت بررسي ريشه‌هاي اين واقعه را مي‌توان اين گونه بيان كرد كه هيچ‌گونه تضميني براي تكرار نشدن رخداد‌هاي مشابه حادثه‌ي رقت‌انگيز عاشورا وجود ندارد مگر اين‌كه ريشه‌ها و عوامل آن شناسايي و خشكانده شود. تا جامعه‌ي اسلامي ما نيز دچار چنين سرانجامي نگردد.

       3-1 فلسفه قيام امام حسين(ع):

     درباره علل و عوامل قيام امام حسين(ع) سخنان بسياري گفته شده و كتاب‌هاي زيادي نوشته شده و نظرات گوناگوني ارائه شده است كه گاهي موجب ايراد و برخوردهاي اعتقادي ودر برخي مواقع كار به تكفير و تهمت‌هاي ناروايي نيز كشيده شده كه متاسفانه دست برخي سياست‌‌بازان در اين برخورد‌ها بي دخالت نبوده است و در برخي از مقاطع زماني مدت‌ها بحث روز و موجب اختلاف و دو دستگي در محافل ديني و مجامع مذهبي شده است. اما آن‌چه كه در فهم درست از اين حركت انقلابي و تاريخ‌سازو فلسفه‌ي آن كمك مي‌كند. توجه كردن به ابعاد و جلوه‌هاي مختلف اين حماسه است. توجه به ضرورت آشنا ساختن مردم به صفحات سياه، تاريك و جنايت‌آميز بودن كربلا از يك سو و صفحات نوراني و معنوي آن از سوي ديگر و نيز توجه خاص به انگيزه‌ها و عوامل فلسفه قيام در سخنان شخص امام حسين(ع) يا امامان معصوم(ع) ديگر يكي از راه‌هاي صحيح و معقول شناخت از اين مكتب و فلسفه‌ي قيام امام(ع) مي‌باشد. كه در عين بيان عوامل و فلسفه‌ي قيام باعث جلوگيري از انحرافات و حتي رواج خرافات و موارد جعلي و ساختگي مي‌گردد. متاسفانه برجسته‌سازي و فربهي جنبه‌هاي تاريك و سياه اين حادثه به حدّي است كه جنبه‌هاي روشن و نوراني آن را در سايه قرار داده است. اما ابعاد چهره نوراني و درس‌آموز و نيز بيان و شرح فلسفه‌ي قيام و اهداف آن كمتر مورد توجه قرار مي‌گيرد. از اين رو در اين قسمت به برخي از مواردي كه به عنوان فلسفه‌ي قيام شمرده شده است مي‌پردازيم.

1. انجام وظيفه الهي: 

     تاريخ نهضت امام حسين(ع) گوياي اين است كه اوضاع و احوال موجود در جهان اسلام و حاكم شدن يزيد بر جامعه اسلامي آن زمان و وجود ظلم و فساد و انحراف از راه مستقيم و اسلام ناب، شرايط را به گونه‌اي تغيير داده بود كه امام حسين(ع) وظيفه خود را در قيام بر عليه حكومت فاسد يزيد مي‌ديد. البته انتخاب اين مسير براي يك مسلمان متعهد معمولي، امري ضروري بود كه به جز آن راه ديگري به نظر نمي‌رسيد، چه رسد به يك رهبر بزرگ و الهي كه خدا محوري در تمام زندگي او حاكم است و دائماً در پي انجام تكليف و وظيفه الهي خود است. حكومت يزيد بر اساس هيچ معياري مشروعيّت نداشت و طبق هيچ قانون و عرفي صحيح نبود و شخص يزيد نيز لياقت كوچك‌ترين مقامي در حكومت اسلامي را نداشت تا چه رسد به زمامداري مسلمين و همچنين بيعت امام(ع) با او و چنين حكومتي. از اين رو امام(ع) حفظ اسلام را در قيام خودمي‌دانست واختلاف او با يزيد اصولي و اساسي بود. به اين معنا كه اگر كس ديگري هم به جاي يزيد بود و برهمان روش و منش حركت مي‌كرد باز امام(ع) قيام مي‌كرد .و اين چيزي نبود مگر احساس مسئوليت در برابر رسالت و وظيفه الهي، همان گونه كه امام علي(ع)درباره علت پذيرفتن خلافت فرمود: « اگر حضور نيروي كافي و مسئوليت الهي نبود و آن پيماني كه خداوند از دانشمندان گرفته كه تن به سيري ستمكار و گرسنگي ستمديده ندهند همانا مهار خلافت را بر كوهانش مي‌افكنم.[30]» ( يعني آن را رها كرده و نمي‌پذيرفتم. ) در سخنان امام حسين(ع) نيز همين معنا به طور صريح وآشكار ذكر شده است. امام وقتي نامه به بزرگان بصره مي‌نويسد و علت قيام و دعوت الهي خود را بيان مي‌كند .مي‌نويسد: « من شما را به كتاب خدا و سنّت رسول او دعوت مي‌كنم .كه به راستي سنّت مرده و بدعت زنده گشته است ... » [31] و يا وقتي كه با فرزدق شاعر، روبه‌رو مي‌‌شود و او علت حركت حضرت را جويا مي‌شود امام(ع) در پاسخ مي‌فرمايد: « ...اگر قضا و قدر بر وفق مراد و ميل ما آيد كه خداي را بر نعمت‌هايش سپاس مي‌گوئيم و اگر قضاي الهي با آن‌چه اميد داريم حائل گشت پس كسي كه حق، نيت او و تقوي، پيشه اوست راه دوري نپيموده است. »[32]و هنگامي كه مسلم‌بن‌عقيل را به كوفه فرستاد در نامه‌اي كه به مردم آن ديار مي‌نويسد در محكومت يزيد و حقانيت خود مي‌نويسد: « ... به جان خودم سوگند امام و رهبر نيست مگر كسي كه به كتاب خدا عمل كند و به عدل و داد قيام نموده و به دين حق متدين باشد و جان خود را در راه خدا گرو بگذارد ... »[33] و خيلي از موارد ديگر كه در سخنان آن حضرت و تاريخ ثبت و ضبط است. پس قيام امام(ع) يك وظيفه الهي و يك فريضه شرعي بود و اين امر اختصاص به شخص آن حضرت نداشت بلكه وظيفه‌ي هر مسلماني بود. البته در مورد آن امام(ع) مهمتر و سنگين‌تر بود. و اين مطلب خود ،دليل قيام نكردن ديگران و همراهي نكردن امام(ع)را دراذهان بوجود مي آورد. وگرنه در چنين شرايطي كه ترسيم شد وظيفه هر مسلماني قيام و مخالفت با آن حكومت بود. بنابراين ديگر زمينه‌اي براي برخي از مباحث و سوالات هم باقي نمي‌ماند، سوالاتي از اين قبيل كه آيا امام(ع) مي‌دانست كشته مي‌شود يا خير؟ و اگر مي‌دانست چگونه خود و يارانش را به كشتن داد؟ آيا امام(ع) براي تشكيل حكومت قيام كرد؟ زيرا با توجه به اين‌كه حركت امام يك وظيفه الهي و ديني بوده است هيچ كدام از موارد بالا نمي‌تواند مانع انجام اين تكليف شود. و اساساً آيا جهاد در راه خدا و دفاع از اسلام و حفظ آن جز با آمادگي و شهادت و ايثار مقدور است؟ مگر جنگ با دشمنان اسلام هميشه همراه با پيروزي نظامي و شكست دشمنان بوده است؟ هر قيامي بالاخره در آن احتمال كشته شدن و اسارت و ... را به همراه دارد و با وجود اين احتمالات و حتي يقين به آن نمي‌توان از زير بار چنين وظيفه‌اي شانه خالي كرد و عذر آورد. قرآن كريم درباره عذر تراشي برخي از مسلمانان به دليل وجود احتمال‌ها و هراس‌هاي موجود در جنگ تبوك مي‌فرمايد: « اي كساني كه ايمان آورده‌ايد شما را چه مي‌شود كه چون به شما امر مي‌گردد در راه خدا كوچ كنيد، به زمين چسبيده‌ايد. آيا به جاي آخرت به زندگي دنيا خشنود شده‌ايد؟ در حالي كه بهره زندگي دنيا در برابر آخرت بهره اندكي است .و اگر كوچ نكنيد خداوند شما را به عذابي دردناك گرفتار مي كند و مردم ديگري را به جاي شما مي‌آورد. »[34] و جالب‌تر اين كه منظور از (اٍحدي الحُسنين) در آيات بعد به معناي پيروزي يا شهادت در راه خدا است.[35] و همچنين مانند جنگ احد و نمونه‌هاي ديگر كه بيان مي‌كند هيچ گونه عذري در برابر انجام وظيفه الهي پذيرفته نيست. پس يكي از فلسفه‌هاي قيام امام(ع) وظيفه الهي و انجام تكليف است كه در اين مسير به احتمال وجود خطر يا يقين به كشته شدن و ديگر مصائب و مشكلات توجه نمي‌شود.

   2. مبارزه با انحرافات ديني جامعه:

     قيام امام حسين يك قيام عقيدتي بود قيامي نه براي حكومت و رياست و نه براي رسيدن به اغراض و اهداف شخصي و فردي بلكه براي مبارزه با جريان انحرافي كه در اسلام رخنه كرده و احكام آن را روبه نابودي مي‌برد. امام(ع) در يكي از خطبه‌هايي كه در ميان راه براي اصحاب خود خواند كه در واقع خطابش به تمام مسلمين بود مي‌فرمايد: « آيا نمي‌بينيد كه به حق رفتار نمي‌شود و از باطل جلوگيري نمي‌گردد؟ پس مومن در يك چنين وضعي بايد به شهادت در راه خدا تن دهد. »[36] طبق اين سخن امام(ع)، وظيفه هر مومني در چنين اوضاعي براي جلوگيري از انحرافات، مبارزه تا سر حدّ شهادت است. امام(ع) نهايت انحراف را در دستگاه حكومتي مي‌بيند و در جواب بيعت كردن با يزيد مي‌فرمايد: « كسي مانند من با شخصي مانند يزيد بيعت نمي‌كند.[37] و يا در جاي ديگر مي‌فرمايد : « بايد فاتحه‌اسلام را خواند در آن وقتي كه مردم گرفتار زمامداري مانند يزيد شوند. »[38] اين عبارات به خوبي مي‌رساند كه نفع و زيان شخصي در كار نيت بلكه مي‌گويد، هر كسي كه مانند من باشد و مرامش مرام حسيني باشد با كسي مانند يزيد و كساني كه مرام يزيدي دارند بيعت نمي‌كند و سازش ندارد.

     از جمله مطالبي كه مي‌تواند تاييدي بر گفتار فوق و معِّرف خوبي براي هدف و فلسفه‌ي قيام امام حسين(ع) باشد جملاتي است كه از امامان معصوم به روايت علماء و محدثان بزرگ اسلام رسيده است. مانند: جملاتي كه در بسياري از زيارت‌نامه‌هاي آن حضرت آمده است، در جايي كه مي‌خوانيم: « گواهي مي‌دهم كه به راستي تو بر پا داشتي نماز را و امر به معروف و نهي ازمنكر كردي و در راه خدا جهاد نمودي ... »[39] و يا در زيارت اربعين كه در باره امام حسين(ع) مي‌گوئيم: « به راستي كه در دعوت مردم هيچ كوتاهي نكرد و حق نصيحت را به خوبي انجام داد و جان عزيز خود را در راه خدا بذل كرد تا بندگان را از جهالت و حيرت گمراهي نجات بخشد. »[40] روشن است كه جهالت و حيرت ضلالتي كه در اين زيارت از امام صادق(ع) بيان شده همان حيرت و ضلالتي بود كه مردم به خاطر تبليغات دستگاه اموي بدان دچار شده بودند ونمي‌دانستند كه وظيفه‌شان در چنان موقعيتي چيست چرا كه مي‌دانستند اگر همواره امام(ع) شوند و قيام كنند در اين راه كشته مي‌شوندو در اين صورت آيا باز وظيفه آن‌ها قيام است يا نه؟ امام(ع) با شهادت خود آن‌ها را از اين جهالت بيرون آورد و به آن‌ها يادداد كه در صورت وجود انحراف در دين و احتمال از بين رفتن دين وظيفه آن‌ها چيست. و در مبارزه با انحرافات تا چه اندازه بايد پيش رفت و چگونه بايد حركت كرد. انحرافاتي كه ريشه پنجاه ساله داشت و به حكومت رسيدن يزيد كه هيچ‌گونه اعتقادي به اسلام و رسول خدا(ص) نداشت، يكي از نتايج شوم آن بوده.[41]شخصي كه، پس از فاجعه كربلا، در سال دوم حكومت خويش، مردم مدينه را به دليل اعتراضات بر عليه حكومت، قتل و عام كرد و جنايات فجيعي انجام داد كه تاريخ از گفتن آن شرم دارد، و در سال سوم حكومت خود خانه خدا را به منجنيق بست و خراب كرد.[42] از اين رو قيام امام(ع) در واقع در برابر تمام كفر و فساد بود .قيام او حركتي آگاهانه بود كه از روز اول به تمام اوضاع و شرايط اجتماعي، سياسي مسلط و آگاه بود. امام(ع) با وجود يزيد و يزيد صفتان اوج انحراف و شكاف رادر دين مشاهده مي‌كرد و مي‌دانست تنها راه مقابله با آن و بيدار كردن مسلمين، شهادت و جانفشاني در نهايت مظلوميت است كه شايد دين اسلام  با خونش آبياري شود و پس از نيم قرن از رحلت رسول خدا(ص) دوباره حيات پيدا كند. بنابر اين يكي از فلسفه‌هاي قيام امام(ع) مبارزه با انحرافات ديني و در واقع پاسداري و صيانت از دين بود. همان فلسفه‌اي كه همه ائمه(ع) نيز با تاكتيك‌ها و روش‌هاي مختلف براي به ثمر رسيدن اين هدف تلاش كردند.

   3. اصلاح امّت پيامبر(ص):

     امام حسين(ع) در زماني قيام كرد كه بني اميه اسلام را تحريف كرده بودند. مردم را از دين حقيقي خداوند دور ساخته بودند. فسادو تباهي همه جارا فرا گرفته بود و مردم، اسلام را با تفسير معاويه و دستگاه اموي مي‌شناختند. در سطح جامعه معروف، منكر شده بود و منكر، معروف. عدم بهره كافي از اهل بيت(ع) و به حاشيه راندن آنان، اجازه استفاده از اسلام اصيل و ناب محمدي(ص) را از اكثر مردم سلب كرده بود. از سوي ديگر عدم شناخت كافي و معرفت صحيح از اهل بيت پيامبر(ص)اين فاصله را بيشتر كرده و زمينه‌ي پذيرش اخبار و احكام جعلي و ساختگي و تفسيرهاي نادرست از دين را فراهم مي‌ساخت.گويا يك چرخش 180 درجه‌اي يعني برگشت به دوران جاهليت و رسوم و سنن آنان در افكار و حركات اكثر مردم ديده مي‌شد، بازار هواهاي نفساني و شيطاني، عُجب و كبر، فخر و خود فروشي و دنيا طلبي گرم و بازار دين‌داري و خدا محوري به سردي گرائيده بود. از اين رو امام حسين(ع) براي اصلاح مردم در قالب امر به معروف و نهي از منكر، اِحياء سنت و سيره پيامبر(ص) دست به قيام زد تا خون او و ياران پاك و خالصش در آن جامعه غافل و دور افتاده از اسلام حقيقي تاثيرگذارد. و فساد دستگاه اموي كه داعيه‌ي ا سلام را داشت افشاء شود. و امت پيامبر(ص) هدايت شوند. امام (ع) اين انگيزه و هدف را كه به اعتقاد برخي، از مهمترين عوامل و فلسفه‌هاي قيام امام(ع) است در وصيت‌نامه‌اش به محمدحنفيه به صراحت آورده است آن‌جا كه مي‌نويسد: « ... من نه از روي خودخواهي و يا براي خوش‌گذراني و نه براي فساد و ستمگري، حركت كردم، بلكه هدف من از اين سفر امر به معروف و نهي از منكر است. اراده كرده‌ام مفاسد امت را اصلاح كنم و قانون و سنت جدّم رسول خدا(ص)  و نيز سيره پدرم علي‌بن‌ابيطالب را احياء كنم ... . »[43] امام(ع) اين هدف را با تمام وجود دنبال كرد و حتي با بردن خاندان پيامبر(ص) به كربلا و مظلوميت خويش، پرده از چهره پليد حكومت وانسان‌هاي فاسد برداشت و ماهيت واقعي آن‌ها را به همه نشان داد. و در اصلاح جامعه بر اساس معيارهاي اسلامي و رفع مفاسد حركتي عظيم و بنيادين را در تاريخ اسلام رقم زد. امام(ع) در پايان يكي از خطبه‌هاي خود فرمود: « خدايا تو مي‌داني كه حركت ما براي اين است كه نشانه‌هاي دين تو را به جامعه برگردانيم و اصلاح را در شهرها و بلاد تو آشكار سازيم و بندگان ستمديده‌ات امنيت يابند و به واجبات و سنن واحكام تو عمل شود. »[44] بنابراين يكي از اهداف مهم كه از مهمترين فلسفه‌هاي قيام امام (ع) نيز مي‌باشد، احياءدين خدا و اصلاح امت رسول خدا(ص) است و امر به معروف و نهي از منكر و ترويج سيره و سنت نبوي هم ،در حقيقت ابزاري براي احياء دين واصلاح امت است. بدين جهت است كه امام در سخنان خويش به كوفيان آن‌ها را از فلسفه‌ي قيامش آگاه كرده و در آخر مي‌فرمايد: «... آري من مرگ را جز سعادت و خوشبختي نمي‌بينم و زندگي با ستمكاران را جز خواري و ذلت نمي‌دانم ... . »[45] وي مرگ را در راه احياء و اصلاح اين گونه توصيف مي‌كند و همه را به دين‌داري دعوت مي‌كند، اگر چه آن روز زرق و برق دنيا و  وعده‌هاي ابن زياد و يزيد چشم آن‌ها را كور كرده بود. اما حركت‌ها و قيام‌هاي پس از عاشورا و رويشهاي تازه،روزنه‌ي جديدي را بر امت پيامبر (ص) باز كرد.امام حسين(ع)با قيام خونين خود توانست چهره‌ي دولت اموي را كه سالها با تبليغات پر دامنه معاويه،نوعي مشروعيت براي خود بدست آورده بود، رسوا سازد.و درس آزادي و آزادمردي و رهايي از بار ذلت‌ها ، ننگ‌ها و خواري‌ها را تا قيامت به ارمغان آورد.

     اين قيام،قيامي حساب شده و با برنامه بود كه براي لحظات آن دورانديشي شده بود.حتي به همراه آوردن زنان و اطفال به عنوان شاهدان جهت افشاگري‌هاي بعدي و بهره‌گيري از حضور زنان و كودكان در تاثيرگذاري عاطفي بر مردم همه با حساب عالمانه و آگاهانه صورت گرفت.امام(ع)به دنيا نشان داد كه بني اميه بدون هيچ توجيه منطقي و ديني با زير پا گذاردن همه‌ي مسائل انساني چگونه با وي رفتار كردند.از اين رو طولي نكشيد كه حكومت ظلم و جور بني‌اميه در كمتر از يك قرن منهدم شد به گونه‌اي كه امروز نام و نشاني از آنها به چشم نمي خورد. و اگر در كتب تاريخي نامي از اين قوم مي‌آيد در تعقيب آنان هزاران نفرين و لعن هم نوشته شده است.واين نيست مگر اثري از آثار قيام امام(ع) و ياران باوفاي او ، نكته‌ي ديگر اينكه نهضت عاشورا با توجه به عوامل مختلفي كه در پيدايش آن نقش داشت نهضتي چند بعدی است نه تك بعدی،از يك سو ماهيتي دفاعي و عكس‌العملي دارد آن هم در مقابل يك تقاضاي نامشروع(بيعت با يزيد)و از سوي ديگر عكس‌العملي مثبت دارد در برابر نامه هاي متعدد كوفيان و انسان‌هاي ستمديده و از سوي سوم ماهيتي تهاجمي دارد. يعني امام(ع) يك عامل انقلابي مهاجم و معترض به وضع موجود بود و صلاح عموم مردم را در نظر داشت. و به هر جهت اين قيام داراي آثار و نتايج مثبتي بود كه قطع نفوذ ديني ساختگي امويان و بيدار كردن وجدان‌هاي خفته ،كه باعث بروز قيام‌هاي بعدي شد و نيز،بيدار كردن روح مبازره و زير بار ظلم و خواري نرفتن نمونه‌هاي برجسته‌ي آن بوده و هست.

    _  فصل دوم :

    شخصيّت شناسي امام حسين(ع) و ياران او 

     1-2. شخصيّت امام حسين(ع):

سخن از شخصيت دومين ثمره شجره طيّبه امامت، ستاره درخشان مدينه و خانه امام علي(ع)، چه در قالب گفتار و چه در قالب نوشتار بسيار مشكل است. و اين كار از عهده چهره‌هاي نوراني و الهي اهل بيت(ع) عصمت و طهارت(ع) و در مرحله بعد از علماي رباني ساخته است. و ما نيز در اين فصل از اين عبارات آسماني استفاده كرده و به قدر واندازه خود، سيماي آن شخصيت خدايي را ترسيم مي‌كنيم.  اما براي تبيين ابعاد شخصيت امام(ع) در ابتدا مروري اجمالي بر زندگاني آن حضرت خواهيم داشت.

    " امام حسين (ع) در روز سوم شعبان سال چهارم هجرت در مدينه چشم به جهان گشود." [46] و به دستور خداوند متعال نامش حسين گذاشته شد." [47] دوران كودكي اين مولود آسماني در دامان سرور زنان جهان حضرت زهرا(ص) و تحت تربيت مستقيم رسول خدا(ص) گذشت. برخي نوشته‌اند: « حسين(ع) با پيامبر(ص) هفت سال زندگي كرد. رسول خدا(ص) در اين مدت شخصاً متولّي تغذيه، تاديب و تعليم او بود. »[48] بارها اتفاق مي‌افتاد كه پيامبر(ص) او را بغل گرفته و مي‌بوسيد و مي‌فرمود: « حسين(ع) از من است و من از حسينم . »[49] اين عبارت عالي‌ترين و صميمي‌ترين رابطه معنوي و وراثتي ميان پيامبر(ص) و حسين(ع) است. گاهي پيامبر(ص) حسنين(ع) (امام حسن(ع) وامام حسين(ع) ) را روي زانو‌هاي خود مي‌نشاند ومي‌فرمود: « حسن(ع) و حسين(ع) دو سرور و آقاي بهشتيان هستند. »[50] و گاهي مي‌فرمود: « بار خدايا من اين دو را دوست دارم. پس تو ايشان را دوست بدار. و دوست بدار هر كس كه ايشان را دوست بدارد. »[51] اين عبارات و شبيه به آن حكايت از جايگاه و مقام بالاي امام(ع) نزد رسول خدا(ص) دارد و نيز نشان‌گر ميزان عظمت و احترام اين نهال بوستان محمدي دارد . شخصيت امام حسين(ع) از همان كودكي و دوران طفوليت در خانه پيامبر(ص) و با تربيت او ساخته شد.

     آگاهي و هوشياري سياسي او از همان دوران نوجواني آشكار بود احتجاجات و دفاعيات او از ولايت و حق اهل بيت(ع) در كتاب‌هاي معتبر با سند‌هاي صحيح نقل شده است.[52] مدت سي سال از عمر با بركت امام حسين(ع) در محضر پدر گرامي‌اش سپري شد. كه در تمام اين مدت با دل و جان مطيع دستورات و مجري تدابير و سياست‌هاي پدر بزرگوارش بود. وي در دوران پنج ساله حكومت امير مومنان، در راه پيش‌برد اهداف اسلامي ياور راستين پدر در اداره شئوون سياسي، اجتماعي، فرهنگي و نظامي حكومت نو پا بود و در بسيج نيروها براي جنگ و جبهه نقش محوري داشت، خطابه‌هاي جذاب و شورانگيز او چنان در مردم اثر مي‌گذاشت كه با رغبت و علاقه رهسپار جبهه‌هاي نبرد مي‌شدند. وي در جنگ‌هاي جمل و صفين و نهروان حضور داشت و در كنار پدر به نبرد با پيمان‌شكنان، ستمگران و از دين بيرون شده‌گان پرداخت.[53]

     آن حضرت در جنگ صفين علاوه بر ايراد سخنراني در بعضي پيش روي‌ها از جمله مرحله بازپس گرفتن مسير آب از دست دشمن نقش فعّالي داشت. به‌گونه‌اي كه فرماندهي عالي جنگ پس از آن پيروزي، اشك شوق ريخت. و در جواب از علت آن فرمود: « اين نخستين پيروزي است كه به بركت حسين(ع) حاصل شد. »[54] امام حسين(ع) در دوران امامت برادرش همواره همراه و هم‌فكر او بود. و در همه شرايط مدافع مواضع و سياست‌هاي آن حضرت بود. و در هنگام پذيرش صلح، شريك رنج‌هاي برادر بود و از مواضع او دفاع مي‌كرد. امام حسين(ع) پس از شهادت برادرش در 28 صفر سال 49 هجري در حالي كه 45 سال از عمر شريفش مي‌گذشت عهده‌دار امامت شد. و حدود12 سال بار سنگين مسئوليت را بدوش كشيد .گرچه ده سال از آغاز امامت خود را در دوران پايان حكومت معاويه سپري كرد و به خاطر مصالح اسلام و مسلمين حكومت معاويه را به اجبار پذيرفت و به خواسته شيعيان افراطي جواب منفي داد. و به دليل غير علني بودن مفاسد معاويه و نيز در به كارگيري اصحاب پيامبر(ص) در پست‌هاي مهم توسط معاويه، زمينه‌ي قيام را فراهم نمي‌ديد. ولي بي‌تفاوت نبود و معاويه را گاهي با نوشتن نامه يا برخورد حضوري محكوم مي‌كرد وموضع اسلامي خود را ابراز مي‌داشت زندگي امام حسين(ع) در خفقان سياسي طي شد. اگر چه به مدت 65 سال در ميان مردم زندگي كرد اما احاديثي كه از او نقل شده محدود است و اين به علت شدت فشارهاي سياسي عصر آن حضرت و غربت شديدي بود كه او را احاطه كرده بود. در يكي از نامه‌هاي آن حضرت به معاويه آمده است: « من هيچ فتنه‌اي را بر اين امت بزرگ‌تر از حكومت تو بر آنان نمي‌دانم و هيچ نظري را براي خود و دينم و امت پيامبر(ص) بهتر از جهاد با تو نمي‌دانم. اگر با تو مبارزه كنم براي من تقرب به خداست و اگر مبارزه را ترك كنم به خاطر آن از خداوند آمرزش مي‌خواهم.اي معاويه آماده قصاص باش و روز قيامت راباور كن .... من درباره تو چيزي نمي‌دانم مگر اين كه به خود زيان رساندي و دين خود را از بين بردي، به مردم خيانت كردي امانت خويش را ضايع ساختي و به سخنان آن نادان (عمروبن‌عاص) گوش دادي و مردم با تقوا را ترساندي. »[55]

     يكي ديگر از مواضع امام(ع) در برابر معاويه، سخناني است كه درباره يزيد از او صادر شده است. آن‌هم در مجلسي كه معاويه در مدينه تشكيل داده و از عده‌اي بزرگان از جمله امام حسين(ع) دعوت به عمل آورده تا ضمن دل‌جويي آنان وتمجيد از رسول خدا(ص) و توجيه شرعي اقدام خود درباره يزيد، به توصيف و تعريف يزيد پرداخت و سعي كرد او را فردي بردبار، آشنا به سنت پيامبر(ص) و قرائت قرآن معرفي كند كه امام در پاسخ ابتداء از خود در معاويه شروع كرد و او را عنصري افراط‌گر معرفي كرد كه با اجحاف و ستم به ديگران همه چيز را در انحصار خود در آورده و دراين راه از پذيرفتن حق امتناع ورزيده، راه نيرنگ در پيش گرفته و در يك كلام شيطان بر وي مسلط گشته، سپس به معرفي يزيد پرداخت و خطاب به معاويه فرمود: « تو مي‌خواهي مردم را درباره يزيد به اشتباه بيفكني، گويي انساني محجوب يا فرد ناشناخته‌اي را توصيف مي‌كني يزيد خود بهترين معرف خويش است. شخصيت يزيد را از سگ‌هاي ولگرد، كبوتران بام خانه و كنيزان رامشگر و نوازنده بزم‌هاي مستانه‌اش بپرس. راستي آيا اين همه بار گناه كه بر دوش داري براي تو كافي نيست كه اكنون مي‌كوشي با اين اقدام بر وزر و وبال خود بيفزايي؟! »[56] امام(ع) در اين فراز از زندگي خود در تلاش است كه افكار عمومي را بيدار كندو شخصيت حكام فاسد را براي همه نمايان سازد. از اين رو از اجتماع مسلمين در ايام حج نيز استفاده مي‌كرد و به تفصيل درباره مسائل روز و سياست بني‌اميه سخنراني و افشاگري مي‌كرد. اين گونه فعاليت‌هاي امام(ع) به قدري مؤثر بود كه والي مدينه را به وحشت انداخت و او را ناچار كرد تا با گزارشي به معاويه درباره امام(ع) كسب تكليف كند و معاويه نيز در پاسخ او نوشت: « تازماني كه حسين(ع) دشمني خود را آشكار نكرده و دست به اقدام عملي نزده كاري به كار او نداشته باش ولي همواره در كمينش باش و او را زير نظر بگير. »[57]

     به هر جهت امام(ع) قريب به ده سال در خلافت معاويه در سخت‌ترين اوضاع با نهايت اختناق زندگي كرد زيرا مقررات و قوانين ديني اعتبار خود را از دست داده بود و خواسته‌هاي حكومت جايگزين خواسته‌هاي خدا و رسول او شده بود و معاويه براي از بين بردن اهل بيت(ع) و شيعيان و محو نمودن نام علي(ع) و آل علي(ع) از هر وسيله‌اي استفاده مي‌كرد تا حكومت خويش و فرزندش را استحكام بخشد." پس از مرگ معاويه، يزيد از والي مدينه خواست براي او از امام حسين(ع) بيعت بگيرد، ولي امام(ع) بيعت نكرد و 28 رجب به سوي مكه حركت كرد و چهار ماه در شهر مكه در حال پناهندگي به سر برد. كه در اين مدت به علت نارضايتي مردم از حكومت وقت، نامه‌هاي زيادي از عراق به دست امام(ع) رسيد و از وي رهبري و هدايت نيروها‌ي مخالف حكومت را خواسته بودند." [58] به همين جهت و به علت خطر ترور و قتل امام(ع) آن حضرت روز 8 ذي‌الحجه ( روز ترويه ) با عده‌اي از ياران خود به سوي عراق حركت كرد. و در منازل نزديك كوفه متوجه دگرگون شدن اوضاع كوفه توسط ابن‌زياد گرديد. و حّر نيز اجازه حركت را به آن‌حضرت نمي‌داد. تا اين كه در نهايت در كربلا متوقف و با نبردي جانانه و قهرمانانه و حماسي به همراه ياران باوفايش با عزّت و سربلندي در راه خدا و حفظ دين خدا به شهادت رسيد.

2-2 . ابعاد شخصيّتي امام حسين(ع):

     از آن‌جا كه اهل بيت عصمت و طهارت(ع) عِدل و همتاي قرآن كريم‌اند، "و هر دو به عنوان دو ثقل گران‌بها از پيامبراكرم(ص) به جا مانده‌اند و تمسّك به هر دو مايه نجات و سعادت اخروي است." [59] و چون قرآن كريم داراي چهره‌هاي گوناگوني است كه بزرگان دين و مفسّران و معصومين پرده از روي آيات برمي‌دارند و آن‌را براي مشتاقان نمايان مي‌سازند، امام حسين(ع) نيز در چهره‌هاي گوناگوني براي مردم جهان درخشيده است. براي عارفان در چهره دعاي عرفه و براي حاكمانِ حاميِ قسط و عدل در چهره قيام عليه ظالمان و براي پرهيزگاران و زاهدان در چهره تارك دنيا و .... بنابراين با بررسي تاريخ زندگي امام حسين(ع) سه بُعد از ابعاد شخصيتي وي نسبت به ابعاد و چهره‌هاي ديگر از خصوصيات و برجستگي خاص برخوردار است و آن‌ها عبارتند از:

1. بُعد اخلاقي   2. بُعد حماسي   3. بُعد عرفاني

1ـ بُعد اخلاقي:

     امام حسين(ع) انساني بود وارسته، محل و جامع صفات و خُلق و خوي انساني؛ و مودّب به آداب ديني و اخلاقي، كه تمام ارزشهاي گران‌بهاي اخلاقي را در خود جاي داده و گويي خلاصه زيبايي‌هاي عالم بود. وقتي از صبر كمك مي‌گرفت،[60] بر كوه‌هايي از مشكلات فائق مي‌آمد، و در زماني كه غضب الهي در چهره‌اش متجّلي مي‌شد، هيچ‌كس تاب و مقاومت در برابرش را نداشت، حبّ و بعض، جاذبه و دافعه، مهرباني و شدّت، نرمي و صلابت ودر يك كلام وجودش جامعه اضداد و مظهر صفات جلال و جمال الهي بود و به حق، او همواره الگويي متعالي براي بشريّت و پيروان و عاشقان راه و مرامش است، چه اين كه خود فرمود: « فَلَكُم فَّي اًسوٌة »[61] « من الگوي شما هستم » امام در هر زمينه‌اي كه سخن از اخلاق اسلامي، خوي انساني و فضائل و ملكات نفساني است، و از هر جهت براي مردم عصر خود و ديگران تا قيامت كه اوصاف او را مي‌شنوند و مطالعه مي‌كنند، اسوه و الگو است. ولي برخي فضائل در زندگي آن حضرت برجسته و نمايان است كه فقط به چند نمونه از آن‌ها اشاره مي‌شود:

الف ) كرامت :

كرامت به معناي شرف و حيثيت و بزرگواري به عنوان اصلي كه ريشه در قرآن كريم و روايات دارد مطرح است.[62] و خداوند اين كرامت و شرافت را در سرشت و آفرينش انسان قرار داده است. و اين خود حاكي از عنايت ويژه به نوع انسان است كه از آن برخوردارند. و موجب فخر و ملاك ارزشمندي و تكامل انسان نيست. چراكه به اختيار انسان مربوط نمي‌شود. اما كرامات معنوي و ارزشي كه در سايه اختيار و خواست انساني است باعث فخر و سربلندي و ارزشمندي او مي‌گردد. بديهي است كه انسان مي‌تواند با وجود كرامت‌هاي ذاتي از ناحيه خداوند كه باعث برتري انسان نسبت به موجودات ديگر مي‌گردد، از اين زمينه استفاده كرده و با كرامت‌هاي اكتسابي كه حاصل افعال نيك و ارزش‌هاي معنوي است، روبه سعادت و كمال با سرعت بيشتري حركت كند. تمام اخلاق اسلامي وآداب انساني كه در اسلام به آن‌ها توصيه شده‌است از اين قبيل هستند. رهبران ديني، امامان هدايت گر در اين زمينه، برترين عاملان ودر واقع الگو و نمونه‌ي عالي مي‌باشند، امام حسين(ع) نيز با ظهور و بروز صفات انساني و اسلامي خود در كربلا، كرامت واقعي انسان را به نمايش گذاشت .كه تا قيامت سرلوحه‌ي پويندگان راه و مرام حسيني خواهد بود. و هر كس به اندازه فهم و ظرفيت خود از آن بهره خواهد برد. كرامت و روحيه‌ي كريمانه امام(ع) كه در هر شرايطي چه سختي‌ها و چه دشمني‌ها و زشتي‌هاي ديگران در حق وي همواره ثابت است وديگران از آن بهره مي‌برند، در كربلا كه سخت‌ترين لحظات و حالات براي امام(ع) بود و دشمن نيز در اوج جهالت و پستي و خشونت بود اين سختي‌ها در منش و روش كريمانه آن حضرت كوچك‌ترين تاثيري نداشت بلكه هر چه بدي‌ها و سختي‌ها فزوني مي‌يافت، كرامت امام(ع) بيشتر تبلور مي‌يافت. وقتي حرّبن‌يزيدرياحي و همراهان تشنه او كه بر اسب ‌هاي خود سوار بودند در برابر امام(ع) قرار گرفتند، حضرت بدون توجّه به دشمن بودن آن‌ها به اصحاب خود فرمود: « به آن‌ها آب بنوشانيد و سيراب‌شان كنيد و به اسب‌هاي آنان نيز آب بدهيد.‌ »[63] و يا قبل از عاشورا زماني كه شمر امان نامه براي قمربني‌هاشم(ع) و برادرانش آورد و آن‌هارا مورد خطاب قرار داد و كسي جواب او را نداد. امام(ع) به برادرش فرمود: « پاسخ او را بدهيد هرچند كه او شخصي فاسد است. »[64] اين‌ها فقط نمونه‌اي از درياي فضائل و كرامت آن حضرت است كه هر انساني را شيفته خود مي‌كند.

ب )‌ صبر:

جلوه‌اي ديگر از اخلاق آن حضرت، صبر و شكيبائي وصف‌ناپذير او در برابر شديدترين آزمايشات وامتحانات الهي است.تا جائي كه نه تنها انسان ها بلكه ملائكه آسمان نيز شگفت زده مي شوند. در زيارت‌نامه امام حسين(ع) درباره صبر وي چنين آمده است: « از شكيبايي و صبر تو در برابر مصائب، فرشتگان آسمان‌ها شگفت زده شدند. »[65] امام حسين(ع) معلّم صبر و مَثَل اعلاي مقاومت در راه خدا بود. و در سرزمين كربلا چون كوهي بلندو استوار در تمام لحظات جانگداز، صبر پيشه كرد تا با همان حالت در عصر عاشورا به معراج رفت. امام سجاد(ع) نقل كرده است: « هر چه كار بر پدرم در روز عاشورا سخت‌تر مي‌شد، رخسارش برافروخته‌تر و وجودش پراطمينان‌تر مي‌شد. تا جائي كه دشمن بر اثر صبر و شكيباي او با شگفتي بسيار وي را قهرماني خواند كه در راه حق هرگز به مرگ نمي‌انديشد. »[66] تخلّق به اين اخلاق حسنه به طور واقعي و در نهايت كمال آن، در وجود امام(ع)، زماني آشكار مي‌گردد كه در قتلگاه افتاده و بربدنش زخم‌هاي متعدّد وارد شده و در حالت ضعف جسماني و بي رمقي با لباني تشنه و جگرسوخته اما استوار و ثابت قدم بر موضع حقّ زير لب زمزمه‌ي صبر بر قضاي الهي را سر مي‌دهد. و اين جملات را بر زبان مي‌آورد: « پروردگارا بر قضاي تو صبر مي‌كنم. خدايي جز تو نيست اي فريادرس دادخواهان. »[67] چنين صبر گسترده و زيبايي بيانگر ايمان قوي آن حضرت است، چرا كه بر اساس روايتي از اميرالمومنين(ع) صبر در برابر ايمان مانند سر در برابر بدن است.[68]

ج )شجاعت:

يكي ديگر از جلوه‌هاي اخلاقي امام حسين(ع) كه در كربلا بسيار مشهود بود، شجاعت است. تجسّم شجاعت و اقتدار روحي حسين بن علي(ع) زبان زد خاص و عام بود. وي در صحنه‌هاي نبرد و درگيري، تداعي‌گر اسدالله‌الغالب، اميرالمومنين‌علي(ع) بود. او از كسي جز خدا نمي‌ترسيد و با قدرت قلبي و شجاعت تمام با صاحبان قدرت سخن مي‌گفت. در كربلا جبهه امام(ع) تجلّي‌گاه شجاعت و دلاوري بود. سرزمين كربلا هرگز صحنه‌هاي شورانگيز شجاعت حسيني را از ياد نمي‌برد وقتي به دشمن حمله مي‌كرد چنان خود را به قلب دشمن مي‌زد و آرامش نظامي آن‌هارا در هم مي‌ريخت كه ياران او مي‌گفتند: « بنگريد او ترسي از مرگ ندارد. »[69] اگر چه امام حسين(ع) در كربلا ياران كمي داشت و بنا به نقلي در مرحله اوّل جنگ پنجاه نفر از يارانش در تيرباران دشمن به شهادت رسيدند اما اين مصائب كمترين تاثيري در روحيه او به وجود نياورد بلكه هرچه تنها‌تر مي‌شد شكفته‌تر مي‌گرديد. او از زيادي دشمن نيز هراس به دل راه نمي‌داد. شجاعت و حماسه‌هاي حيرت‌آور امام(ع) در مقابل جمعيّت گسترده دشمن خاطره حماسه‌هاي علوي (امام علي(ع)) را در به خاك انداختن قهرمانان و پهلوانان مشرك عرب زنده مي‌كرد. در حملات خود همچون باز شكاري صفوف دشمن را به هم مي‌ريخت.  شناخت و معرفت بالاي امام(ع) به همراه صفت شجاعت، ديدگاه وي از جهاد در راه خدا را مَجد و عظمت بر آينده‌گان و لباس تقوا براي اولياي خاص خداوند قرار داده بود. همان‌گونه كه امام علي(ع) درباره جهاد مي‌فرمود: « جهاد دري از درهاي بهشت است كه خداوند به روي دوستان ويژه خود گشوده است. جهاد لباس پر فضيلت تقوا است. جهاد زره نفوذناپذير الهي و سپر محكم پروردگار است. آن كس كه جهاد را ترك كند خداوند بر اندام او لباس ذلّت و بلا مي‌پوشاند و او را در مقابل چشم مردم خوار و ذليل جلوه مي‌دهد. »[70] و نيز در عبارتي ديگر فرمود: « به خدا سوگند آنان كه از حضور در صحنه جهاد شانه خالي مي‌كنند و انزوا و خانه‌نشيني بر مي‌گزينند دچار ذلّت و خواري اجتناب‌ناپذيري مي‌شوند.»[71] گرچه مي‌توان قيام و نهضت عاشورا را فراتر از يك جهاد تصوّر كرد. جهادي كه براي دفاع از اسلام و نجات آن از خطر سقوط رخ داد، و جهادگران اين عرصه عده‌اي سلحشور، فداكار و شجاع بودند كه زير بار ذلّت نرفتند و با صبر در برابر ناملايمات در اين حركت بزرگ ،خود رادر تاريخ جاودانه ساختند. صبر كيميايي است مخلوق خداوند كه در تبديل اوضاع و تغيير شرايط بسيار موثّر است. مولوي در كتاب مثنوي خود مي‌گويد:

صد هزاران كيميا حق آفريد                          كيميايي همچو صبر آدم نديد.[72]

صبر از ارزش‌هاي اخلاقي اسلام است كه براي انجام وظايف شرعي و مقاومت در پيشامدهاي ناگوار و نيز وارد نشدن به گناه و محرمات الهي دائماً مورد نياز انسان است. حتي بزرگان و اولياي دين از اين امر مستثني نبوده‌اند. آنان نه تنها خود به اين اخلاق آراسته و مزيّن بودند، ديگران را نيز به بردباري و شكيبايي و صبر توصيه مي‌كردند. امام حسين(ع) در واقعه عاشورا بارها اصحاب و خاندانش را به صبر توصيه كرد. آن‌جا كه خبر از شهادت خود و يارانش را داد، فرمود: « خداوند اذن داده است كه امروز من و شما كشته شويم. پس شكيبايي كنيد. »[73] امام(ع) در هنگام وداع نيز به صبر كردن در برابر ناگواري‌ها توصيه كرده و مي‌فرمايد: « بي ‌گمان خداوند در برابر اين بلاي بزرگ نعمت‌ها و كرامت‌ها به شما مي‌بخشد بنابراين از تقدير شِكوه نكنيد و صبر پيشه كرده، و با زبانتان از قدر و منزلت خويش كم نكنيد. »[74] امام از بيان اين كلمات به سه نكته ارزشمند اشاره فرمودند : 1.صبر و شكيبايي، وظيفه ديني است. 2.خداوند در برابر صبر، نعمت و كرامت مي‌دهد. 3.شكايت از تقدير الهي و مصيبت، ارج انسان را مي‌كاهد. بدون ترديد چون امام(ع) خود عامل به اين صفات اخلاقي است و از سوي ديگر امام و راهنماي ديگران است . در جائي كه نياز باشد ديگران را به صبر توصيه مي‌كند، در روز عاشورا زماني كه فشار نظامي بر او و يارانش زياد شد همه ياران، اطراف آن حضرت را گرفتند و نگاه به چهره او دوختند تا چه رهنمودي از دو لب دُرر بار او بيرون مي‌آيد. امام(ع) با چهره‌اي گشاده و نفسي آرام خطاب به آنان فرمود: « شما اي فرزندان كرامت و شرف، صبر و بردباري پيشه كنيد، مرگ پلي است كه ما را از مشكلات به سوي بهشت برين و نعمت‌هاي جاويدان عبور مي‌دهد. كدام‌يك از شما دوست ندارد كه از زندان به كاخ‌هاي زيبا انتقال يابد ؟... »[75] چه اين‌كه امام(ع) قبلا نيز ياد آور شده كه اگر كسي نمي‌تواند در مشكلات و سختي‌هايي كه به ما روي خواهد آورد صبر كند، مي‌تواند مسيرش را جدا كرده و از ما فاصله بگيرد. آن‌جا كه از خبر شهادت مسلم‌بن‌عقيل و هاني‌بن‌عروه و عبدالله‌بن‌يقطر آگاه شد فرمود: « پيروان ما در كوفه ما را خوار كردند، هر كس از شما مي‌خواهد بازگردد از طرف ما مورد نكوهش قرار نخواهد گرفت. »[76] سپس در ادامه فرمود: « اي مردم هر كس از شما كه مي‌تواند بر زخم شمشيرها و ضربت نيزه‌ها صبور و بردبار باشد با ما بماند و گرنه از ما فاصله بگيرد. »[77] آري امام حسين(ع) امام صابران و جبهه‌اش جبهه صبر و بردباري بود و تا قيامت الگو و نمونه بردباران و شكيبايان خواهد بود.

د) وفاي به عهد:

يكي ديگر از صفات برجسته اخلاقي امام حسين(ع) وفاي به عهد است كه در طول زندگي او نمايان است. امام(ع) هم نسبت به مردم و وعده‌هاي خود پايبند بود و به نحو اَحسن به وعده‌اي كه مي‌داد عمل مي‌كرد و هم نسبت به عهد و ميثاق خود نسبت به خداوند متعال پايبند و وفادار، و يكي از بند‌گان صالح خدا بود. در زندگي، معيشت، عبادت و در هر زمينه‌اي، به ياد خدا بود و همواره در فكر عمل كردن به وظايف الهي و وفاي به عهد خود با خدا بود. امام(ع) در هر زمينه‌اي، حتي مسائل سياسي به عهد و پيمان خود عمل مي‌كرد. از اين رو پس از آن‌كه معاويه با قرداد صلح بر عراق و شام حاكم شد، امام(ع) در جواب اشخاص يا گروه‌هايي كه تلاش مي‌كردند آن حضرت را بر ضدّ معاويه بشورانند، پاسخ مي‌داد: « ميان ما و اين قوم قراري است كه نمي‌خواهم از آن تخلّف كنم. پس اگر خداوند شرّشان را از ما دفع كند كه در گذشته نيز چنين كرد. ما را كفايت كرده است و اگر با آنان درگير شويم رستگار شده و شهادت در انتظار ماست. »[78] همان گونه كه تاريخ حكايت مي‌كند روشن است كه امام حسين(ع) در وفاداري نسبت به عهد خود از همه جلوتر و مقيّدتر است اگر چه معاويه در همان اوايل تمام مواد صلح‌‌نامه را زير پا گذاشت و به هيچ يك از آن‌ها عمل نكرد. در شرح حال امام حسين(ع) آمده است، به معاويه خبر داده بودند كه امام حسين(ع) قصد قيام و مبارزه بر ضدّ تو را دارد و با شيعيان خود در رفت و آمد است. معاويه به امام(ع) نوشت و خبر‌هاي رسيده را مطرح كرد و هشدار داد كه از كوفيان پروا كن آن‌ها نسبت به پدر و برادر تو وفادار نبودند. امام(ع) در جواب او نوشت: « نامه تو به دستم رسيد من به آن گزارشاتي كه به تو دادند سزاوار نيستم و نيكوكاري‌ها را جز خدا هدايت نمي‌كند من هم اكنون قصد جنگ يا مخالفت بر ضدّ تو را ندارم گرچه فكر مي‌كنم عذري در ترك مبارزه با تو را نزد خداوند نخواهم داشت زيرا من فتنه و فسادي بزرگتر از حكومت تو بر اين امت سرغ ندارم. »[79] اين نامه علاوه بر آن كه فراهم نبودن زمينه‌ي قيام امام(ع) را در دوران حكومت معاويه مي‌رساند، پايبندي به قرار داد صلح كه ميان امام حسن(ع) و معاويه نوشته شده را نيز مي‌رساند. چرا كه اگر شرايط تغيير مي‌كرد و عهد و پيماني در ميان نبود و از سوي ديگر زمينه‌ي قيام نيز فراهم و آماده بود. امام حسين(ع) عذري در ترك مبارزه با معاويه نداشت، همان‌طور كه پس از معاويه چنين عذري نداشت زيرا هم حكومت و خلافت بر خلاف معاهده به يزيد منتقل شده بود در حالي كه بايد به امام حسين(ع) منتقل مي‌شد و هم فساد دستگاه حكومتي يزيد علني شده بود و اسلام رو به نابودي مي‌رفت. بنابراين امام حسين(ع) نه تنها در عهد و پيمان خود با دوستان بلكه با دشمنان نيز وفادار بود .و اين خُلق و خوي اسلامي براي دشمنان آشكارتر بود تا ديگران، از اين رو بيعت كردن و پيمان بستن امام(ع)، براي يزيد و حكومت از اهمّيت خاصي برخوردار بود. آن‌ها به خوبي مي‌دانستند كه اگر از امام(ع) براي يزيد بيعت‌ بگيرند، او بيعت‌شكني نخواهد كرد و تا مدت‌ها آسوده خاطر خواهند بود. اما امام(ع) با خداي خود براي حفظ دين پيمان بسته بود، از اين رو تا آخرين قطره خود از دين و ارزش‌هاي ديني دفاع كرد و در تاريخ جاودانه شد.

2ـ بُعد حماسي:

     از آن‌جا كه حماسه به معناي شدّت، صلابت، شجاعت، دلاوري، زنده‌دل و با نشاط بودن، غيرت و دليري مي‌باشد.[80] منظور از بُعد حماسي، دلاوري، مقاومت، ايستادگي و غيرت امام حسين(ع) است. كسي كه از چنين روحيه‌اي برخوردار است و مي‌تواند اين روحيه را در ديگران ايجاد كند و آن‌ها را از حالت خمودگي و مردگي بيرون آورده و زنده‌دل و با نشاط كند، و چون امام(ع) يك چنين شخصيتي بود و توان تاثيرگذاري بر ديگران و تمام آزاده‌خواهان و غيرتمندان تا قيامت را داشت و از سوي ديگر داراي اهداف بلند و آرمان‌هاي الهي و مقدّس بود، در واقعه عاشورا حماسه‌اي مقدّس را به وجود آورد.

     امام(ع) چهره‌اي بود كه به هيچ وجه حاضر به تسليم، خضوع و كرنش در برابر ظالمان نشد و باآن كه مي‌دانست سفر به عراق شهادت او و اصحابش را در بر دارد و خاندان گراميش پس از او به اسارت مي‌روند، در عين حال آن خطبه‌هاي حماسي بين راه كربلا را خواندو با اظهار برائت از ظالمان، فرمان قيام و مبارزه را صادر كرد و فرمود: « من قيام كرده‌ام تا راه جدّ و پدرم را بروم و به سيره آنان عمل كنم، و امر به معروف و نهي از منكر كنم. »[81] روحيه‌ي حماسي آن قدر در وجود آن حضرت قوي است كه مناجات و دعاهاي او را نيز تحت تاثير قرار مي‌دهد. به گونه‌اي كه حماسه با عرفان در آميخته و حركتي عرفاني، حماسي را رقم مي‌زند و آن‌‌ها را به عنوان حماسه‌سازان عارف و عارفان حماسه‌ساز معرفي مي‌كند.[82]

     واقعه عاشورا پُر است از دلاوري‌ها، پاي‌مردي‌ها، ايستادگي‌ها و حماسه‌هايي كه امام حسين(ع) و ياران باوفايش آن را ترسيم كرده و رقم زدند. برخورد‌ها و كلمات آن حضرت از مدينه تا كربلا و تا لحظه شهادت گوياي اين بُعد از ابعاد شخصيّتي امام(ع) مي‌باشد. از همان ابتدا پس از مرگ معاويه ( قبل از انتشار رسمي خبر مرگ معاويه )كه وليدبن‌عتبه حاكم مدينه ، امام حسين(ع) را احضار كرد و بيعت با يزيد را به وي پيشنهاد نمود. امام حسين(ع) پس از ذكر فضايل و كمالات خود و ذكر صفات زشت يزيد فرمود: « از جدّم شنيدم كه فرمود:خلافت بر فرزندان ابوسفيان حرام است. حال چگونه با چنين افرادي بيعت كنم ؟ مِثل من با مِثل يزيد بيعت نمي‌كند. »[83] اين جواب حكايت از جرأت و شجاعت و صلابت آن حضرت دارد. چرا كه به اعتراف دشمنان آن حضرت در آن زمان ديده نشده بود كسي بر امير و حاكم شهري، اين گونه جرأت و جسارت داشته باشد. مروان‌بن‌حكم روز بعد در مقام خيرخواهي، پيشنهاد بيعت با يزيد را تكرار كرد و امام(ع) با جدّيت تمام جواب داد: « اگر امّت اسلامي به سرپرستي مثل يزيد مبتلا شود بايد با اسلام وداع كرد سپس كلمه استرجاع ( انالله وانا اليه راجعون ) را بر زبان جاري كرد و گفت: اي مروان مرا در اين امر راهنمايي مي‌كني در حالي كه او ( يزيد ) مرد فاسقي است، حرف نامربوطي زدي و من تو را سرزنش نمي‌كنم چون تو همان ملعوني هستي كه هنوز در صُلب پدرت (حكم‌بن‌عاص ) بودي كه پيامبر خدا(ص) تو را لعنت كرد. و كسي كه مورد لعن پيامبر(ص) باشد از او بعيد نيست كه به بيعت با يزيد فراخواند. از من دور شو اي دشمن خدا كه مرا با تو سنخيّتي نيست. »[84]

     اين گونه سخن گفتن نشان مي‌دهدكه صاحب اين سخنان هرگز سر سازش با دشمن ندارد.

     در جاي ديگري امام(ع) در پاسخ برادرش محمدبن‌حنفيّه كه از روي خيرخواهي او را نصيحت كرده بود، فرمود: « برادر به خدا قسم اگر در تمام دنيا هيچ پناهگاهي برايم نماند، دست بيعت به سوي پسر معاويه دراز نخواهم كرد. »[85] همين صلابت همراه با عزّت و اقتدار است كه در برخورد با حُرّبن‌يزيدرياحي وقتي كه حُرّ او را به مرگ تهديد كرد، فرمود: « آيا مرا به مرگ تهديد مي‌كني؟ آيا غير از كشتن من كار ديگري از دستتان بر‌مي‌آيد؟ به خدا قسم باك ندارم كه بر مرگ واقع شوم و با اراده و اختيار خويش به سوي آن روم. »[86] و بالآخره در كربلا، در خطبه‌اي اوضاع زمانه خود را تشريح كرد و در ضمن فرمود: « اگر مومن در چنين شرايطي براي لقاي پروردگارش فداكاري كند سزاوار و شايسته است. من در چنين شرايطي مرگ را جز سعادت و حيات و زندگي با ستمكاران را جز ننگ و خواري نمي‌بينم.»[87]

     اين گونه كلمات و نظاير بسيار فراوان آن در زندگي امام حسين(ع) و حادثه عاشورا كه در اين جا به جهت اختصار فقط به چند نمونه از آن اكتفاء شد، حكايت از روح سازش ناپذيري و حماسي و اراده جدّي و عزم راسخ آن حضرت مي‌كند، كه نه تنها خود از آن بهره‌مند است بلكه تلاش مي‌كرد تا آن روحيّه‌ي حماسي را به جامعه نيز منتقل كند.

3. بُعد عرفاني :

     يكي ديگر از ابعاد شخصيتي امام حسين(ع) بعد عرفاني ايشان است. كه در سراسر زندگي نوراني و به خصوص در واقعه عاشورا نورافشاني مي‌كند امام(ع) از اين نگاه به عنوان انسان كامل و خليفه خداوند كه وظيفه‌اش خلافت حق و اداره نظام و اصلاح آن است، مطرح است. امام(ع) به عنوان يك عارف واقعي هم نگاهش به عالم هستي، يك نگاه وسيعي است و هم رسالت و وظيفه‌اش سنگين‌تر از اشخاص ديگر است. اگر ديگران خداوند را براي اجر و مزد و نعمت و يا براي ترس از جهنم و دوزخ عبادت مي‌كنند او خدا را از آن جهت كه شايسته‌ي عبادت است، عبادت مي‌كند.[88]عارف، هر چه مي‌كند فقط خدا را اراده مي‌كند و چون محبّت و عشق به خدا در درون او شعله‌ور است، او را از ياد هر چه غير خدا است باز مي‌دارد.[89] از اين رو آن چيزي كه امام حسين(ع) را وادار كرد كه در روز عاشورا از همه چيز بگذرد و هر مصيبت و اندوهي را تحمل كند، محبت و عشق به خداوند متعال بود. گر چه اين عشق در تمام دوران حيات آن حضرت وجود داشت ولي واقعه عاشورا چهره‌ي ديگري از عشق و در حقيقت ثمرهء آن بود . مناجات‌ها، دعاها و برخي كلمات امام(ع) در دوران حياتش به ويژه در كربلا گوياي اين عشق و نفوذ آن در اعماق وجود آن حضرت است. امام(ع) در حادثه عاشورا ، در هر زماني كه به دشمن حمله مي‌كند نام خدا را بر لب و ياد خدا را در دل دارد و دائما مي‌فرمايد : « لاحول و لا قوة الا بالله العلي العظيم . »[90] و هنگام احساس خطر كلمه « انا لِله و انا اليه راجعون » را بر زبان جاري مي‌كند .[91] و نيز هنگان رسيدن به كربلا از بلاها و مصائب به خداوند پناه مي‌برد .[92] و بااين‌كه وي مقيّد به نماز و دعا و استغفار بود ، در عصر عاشورا از برادرش حضرت ابوالفضل(ع) مي‌خواهد كه يك شب از دشمنان مهلت بگيرد تابا خدا راز و نياز بيشتري داشته باشد . بدين جهت فرمود: « خداوند مي‌داني كه من چقدر نماز و تلاوت قرآن و دعا و استغفار را دوست دارم . »[93] از اين رو پس از سخن گفتن با اصحاب در شب عاشورا، به خيمه خود برگشت و تمام آن شب را به نماز و استغفار و دعا و تضرع گذراند.[94] چنان‌چه اصحاب آن حضرت نيز اين گونه بودند به طوري كه خيمه‌هاي آنان به كندوي زنبورعسل تشبيه شده است زيرا شهد شيرين شهادت را مزمزه و نام خدا را در حال ركوع و سجود و قيام و قعود زمزمه مي‌كردند . و اين زمزمه‌ها و صداها كه از دور شنيده مي‌شد مانند كندوي زنبورعسل به نظر مي‌رسيد .

     ظهر عاشورا نيز يكي ديگر از صحنه‌هاي عرفان امام(ع) است كه در تاريخ اسلام مي‌درخشد و پيام رساني مي‌كند. در آن گيرودار و ميدان نبرد وقتي صحبت از نماز شد فرمود : «نماز را به يادمان آوردي خدا تو را از نماز گزاراني قرار دهد كه به ياد او هستند حال كه وقت نماز است از دشمنان بخواهيد كه دست از جنگ بكشند تا نمازمان را بخوانيم ولي چون آن‌ها حاضر به تعطيل كردن جنگ نشدند دو تن از اصحاب ( سعيدبن‌عبدالله و زهيربن‌قين ) پاسداري از جان امام(ع) در نماز را به عهده گرفتند که در نهايت هر دو شهيد شدند . »[95]

     يكي ديگر از مظاهر عرفان امام(ع) در واقعه عاشورا، اخلاص و تحصيل رضاي خداوند است كه در همان ابتداي سفر به كربلا به آن تصريح كرده است. آن‌جا كه كنار قبر جّد بزرگوارش از خداوند مي‌خواهد كه او را موفّق به اين كار بدارد مي‌فرمايد: « اي خداي با جلالت و كرامت‌بخش، به حق اين قبر و به حق كسي كه در ميان آن است از تو مي‌خواهم كه راهي در پيش روي من بگذاري كه رضاي تو و رضاي رسول مرتضاي تو(ص) در آن است . »[96] بدون ترديد چنين عارفي، در حركات ، گفتار و كردار خود فقط خدا را در نظر مي‌گيرد و رضايت او را مي‌طلبد. وي روز عاشورا در كلماتي خطاب به سربازان عمرسعد فرمود: « بينديشيد تا كارها بر شما اشتباه نشود و آن گاه تصميم نهايي خود را درباره من بگيريد ، سرپرست من خدايي است كه قرآن را فرستاده ودوستدار و سرپرست صالحان است . »[97]و در نهايت وقتيكه عزم عهدشكنان كوفي را بر جنگ با خود ديد، آنان را نفرين كرد و به خداوند عرضه داشت : « خدايا تو پروردگار ما هستي ، بر تو توكّل مي‌كنيم . »[98] و در همان روز عاشورا دستان خود را به سوي آسمان بلند كرد و عرضه داشت : « خدايا در هر مصيبتي تكيه‌گاه من تو هستي . »[99] با ديدن و مطالعه اين كلمات در تاريخ و زندگاني امام حسين(ع) مي‌توان خدا رادر تمام لحظات حيات او مشاهده كرد و به مقام بالاي وي پي برد و راز جاودانگي نام حسين(ع) را در تاريخ دريافت. كسي كه حتي در واپسين لحظات عمر شريف خود وقتي كه سر بر بالين شهادت گذاشته در مناجات خود با پروردگارش مي‌فرمايد : « اي خداي بلند مرتبه و داراي قدرت و جبروت .... در حالي كه ضعيفم از تو كمك مي‌خواهم و بر تو توّكل مي‌كنم و همين مرا كافي است ... . »[100]

    3-2 . ياران امام حسين(ع) :

     ياران امام حسين(ع) انسان‌هاي پاك و برجسته تاريخ و فداكاران بي‌نظير و بي بديلي هستند كه همواره در آينه‌هاي ارزش‌ها مي‌درخشند به گونه‌اي كه فرزندان صالح ، هميشه در حسرت رسيدن به موقعيت بالا و طلائي آن‌ها هستند . آن‌چه كه اصحاب امام(ع) را از ديگران جدا مي‌كند ، روحيّه بالا و حماسي و عشق و ايمان و شهادت‌طلبي آنان است . ياران امام(ع) هر يك به اندازه ظرف خود از آن جامعيّتي كه رهبرشان داشت (اخلاق ، حماسه و عرفان ) بهره داشتند ، چون اغلب انسان‌ها اگر اهل عرفان و سير و سلوك معنوي باشند ، روح حماسي و مبارزه ندارند واگر مبارز و انقلابي باشند حالات بالاي روحي و عرفان و معنويّت ندارند . اما اولياي دين ، پيامبران و امامان(ع) جامع اين صفات و حالاتند يعني زاهدان شب و شيران روز ، از اين رو ياران و كساني كه در تحت تربيّت آن‌ها هستند داراي مراتبي از اين جامعيّت‌اند . ياران آن حضرت چنان دلاور و پر شور بودند كه در هر حمله تعدادي از افراد دشمن را مي‌كشتند و سپاه دشمن از هماوردي با آنان ناتوان بود و در عين سلحشوري ، عارفاني به تمام معنا بودند كه بهشت را در چند قدمي خويش مي‌ديدند . شب عاشورا را با ذكر و مناجات گذراندند و در بحبوحه جنگ نماز را از ياد نبردند . بدين جهت امام(ع) فرمود : « من اصحابي وفادارتر و بهتر از اصحاب خود نمي‌شناسم . »[101] با توجّه به شناخت امام(ع) از ياران خود در عين حال گاهي بينش‌ها را متذكّر مي‌شد . در شب عاشورا در گفتگويي كه با اصحاب خود داشت فرمود : « خداوند در مقابل تحمّل شدايد منزلگاه والاي بهشت را به بنده‌گانش مي‌بخشد خداوند به من و اهل بيت من كرامت‌هايي عطا كرده كه با وجود آن‌هاتحمّل ناگواري‌ها بر ما آسان مي‌شود .شما نيز سهمي از اين كرامت‌هاي الهي را داريد . بدانيد كه تلخ و شيرين دنيا خوابي بيش نيست و بيداري و هشياري و اقعي در آخرت است . رستگار كسي است كه به رستگاري آخرت برسد و بدبخت كسي است كه در آخرت به شقاوت بيفتد . »[102]    اصحاب امام(ع) اصحابي بودند كه در راه هدف خود و ياري امامشان تمام هستي خود را (جان) در كف اخلاص گذاشتند و پروانه‌وار به دور شمع وجود سيّدالشهداء(ع) پرواز كردند و سوختند امام(ع) نيز آخرين بشارت‌ها را پس از نماز ظهر عاشورا به آنان داد و خطاب به يارانش فرمود: « اي ياران من اكنون درهاي بهشت گشوده شده ونهر‌هايش به يكديگر پيوسته ، ميوه‌هايش رسيده قصرهايش زينت شده وحوران و غلامانش آماده‌اند . رسول خدا(ص) با شهداي ديگر و پدرو مادرم منتظر ورود شما هستند و ورود شما را به يكديگر بشارت مي‌دهند. در حالي كه مشتاق شما هستند . پس از دين خدا حمايت كنيد و از حرم رسول خدا(ص) دفاع نماييد . سپس با صدايي بلند فرمود : اي امّت قرآن اين بهشت است به دنبال آن حركت كنيد. و اين آتش جهنّم است از آن بگريزيد . »[103]

     با عنايت به مطالب فوق و ترسيم كلّي ياران امام(ع) و وجود اوصاف متعدّد آن‌ها ، فقط به ذكر چند ويژگي از ويژگي‌هاي اصحاب امام حسين(ع) اكتفا كرده و از آن‌ها بهره مي‌بريم .

1ـ بصيرت و بينش :

    بصيرت نگاهي جامع ، دقيق و عميق است كه از لايه‌هاي بيروني گذشته و به درون راه يافته ، نگاهي كه آن سوي حوادث را بررسي كند و متناسب با آن تصميم بگيرد و سپس عمل كند . بصيرت عنصري مهم و تعيين كننده در عرصه‌ي حيات اجتماعي ، فرهنگي و سياسي است كه در طول تاريخ بشري عدّه‌اي خاصّ اهل آن هستند . مطالعه و سير در تاريخ اسلام و واقعه عاشورا نمونه‌هايي از اين عنصر مهم را بازگو مي‌كند . اميرمومنان‌علي(ع) سلاح كارآمد خويش در هنگام هجوم دشمن و وجود فتنه‌ها و خطرها را تنها يك چيز مي‌داند ،آن هم بصيرت است . بدين جهت فرمود: « آگاه باشيد كه شيطان سوراه و پياده‌اش را فراخوانده و بر شما تاخته در چنين موقعيّتي بصيرت و بينش من با من است . »[104] قرآن كريم درباره كساني كه فاقد بصيرت هستند مي‌گويد: « اگر به هدايت دعوت‌شان كنيد گوش به سخنانت نمي‌دهند . مي‌بيني كه به تو مي‌نگرند امّا بينش و بصيرت ندارند.»[105] نگاه آنان تهي از روشنايي است ، و چشمهايشان خيره است ولي به شناخت وديده نمي‌رسند . گويا در تاريكي هستند و به سياهي و تاريكي تن مي‌دهند . عدّه‌اي نيز وقتي به قدرت مي‌رسند نگاه واقعي و حق‌بينشان بسته مي‌شود خودبين و كوته‌بين مي‌شوند و از ديدن آينده وانديشيدن به فردا باز مي‌مانند . امّا گروهي ديگر بصيرتشان بر قدرت و شمشيرشان حكومت مي‌كند و آنان را به غرور نمي‌كشاند . ياران امام حسين(ع) از اين گروهند كساني كه بصيرت و بينش آن‌ها چراغ راهشان بود و همواره نيز نيم نگاهي به آينده داشتند .

     زماني كه امام(ع) سختي‌ها ودشواري‌هاي جنگ را براي يارانش گوشزد كرد و به تيغ‌ها و شمشيرهاي قساوت اشاره كرد ياران در جواب گفتند: « ما بر نيّت‌ها و بصيرت‌هايمان هستيم . »[106] يعني انگيزه‌هاي عالي و ترديدناپذير و بصيرت‌هاي عميق و آگاهانه ما را به كربلا آورده است و خطر شمشير و مرگ ما را سُست و متزلزل نمي‌سازد . بينش و نگاه اصحاب امام(ع) به قضايا و حوادث، سطحي و ظاهري نبود كه مانند ديگران از ديدن سپاه دشمن مايوس و مرعوب شوند آن‌ها با نگاهي عميق و آينده‌نگر و با ملاكات و معيارهاي صحيح قدم در ياري امامشان برداشتند .يكي از آن اصحاب نافع‌بن‌هلال است كه آن حضرت را خطاب قرار داده و مي‌گويد: « اي فرزند رسول خدا(ص) تو خود مي‌داني جدّت رسول‌خدا(ص) نتوانست دوستي خود را در دل همه مردم جاي دهد و آنان را مطيع سازد . در ميان مردم منافقاني بودند كه به او وعده نصرت مي‌دادند ولي در دل مكر مي‌كردند و با سخناني شيرين‌تر از عسل پيش روي آن حضرت زبان مي‌گشودند ولي پشت سر ايشان با اعمالي تلخ‌تر از حنظل رفتار مي‌كردند تا آن كه خداوند روح مقدّسش را قبض كرد پدرت علي(ع) نيز چنين بود برخي مردانه به ياري او بر خواستند و با ناكثين و قاسطين و مارقين جنگيدند ولي عدّه‌اي با اودشمني و مخالفت كردند تاآن كه از دنيا رفت و به رضوان خدا پيوست . تو نيز امروز نزد ما همان حالت راداري هر كس عهدش را شكست و بيعتش را نقض كرد جز به خود به ديگري ضرر نرسانيد . »[107] اين سخنان مي‌رساند كه نافع داراي بينشي صحيح همراه با بصيرت بوده است . چرا كه ميزان و ملاك ارزيابي اخلاص افراددر نزد او، التزام عملي افراد به دستورات رهبران الهي بود. در واقع ملاك و معيار سلامت هر شخص و يا هر جرياني رهبران الهي و التزام عملي به فرامين آن‌هاست . از نظرو نگاه نافع‌بن‌هلال ملاك نفاق تنها تناقض در گفتار و يا تناقص گفتار با نيّابت باطني نيست بلكه، يكي از روشن‌ترين مظاهر نفاق تاييد زباني در كنار مخالفت عملي با رهبران ديني جامعه مي‌باشد.از اين رو وي وقتي پيمان‌شكني عملي شيعيان كوفه با امام را مشاهده كرد بدون هيچ‌گونه ترديدي آنان را با منافقان عصر نبوي و حكومت علوي مقايسه نمود . همين نافع در روز عاشورا پس از آن‌كه با تير‌هاي زهرآلودش كه نام خود را بر آن‌ها نوشته بود ، دوازده نفر از ياران عمربن‌سعد را كشت و عدّه‌اي را زخمي كرد ، از ناحيه بازوهاي دست مجروح و سپس اسير شد و در مقابل عمربن‌سعد در حالي كه خون بر محاسنش جاري بود گفت : «به خدا دوازده نفر از شما را كشتم و عدّه‌اي را زخمي كردم ، و از اين كار پشيمان نيستم و خود را سرزنش نمي‌كنم واگر بازويم سالم بود اسير شما نمي‌شدم .»[108] اين‌گونه كلمات صريح و بي‌پرده حكايت از نگاه و بينش نافع دارد كه كاري را از روي علم و آگاهي انتخاب كرده و در هر شرايطي به پاي آن عقيده مي‌ايستد. و بر آن افتخار مي‌كند . نمونه‌ي ديگر از صدها نمونه عبدالله پسر مسلم‌بن‌عقيل است كه امام حسين(ع) در روز عاشورا به او گفت : « من بيعتم را از تو برداشتم ، كشته شدن مسلم براي تو كافي است دست مادرت را بگير و از معركه جنگ بيرون  برو »  عبدالله نگاهي كرد و سپس عرض كرد : « قسم به خدا من از كساني نيستم كه دنيا را بر آخرت برگزينم . ‌»[109] كسي كه خبر شهادت پدرش را شنيده و در غم او به سر مي‌برد و از سوي ديگر خود را نيز در آستانه‌ي مرگ مي‌بيند ، اين‌گونه جواب مي‌دهد و اين نيست مگر، معرفت و بينش عميق ودقيق نسبت به رهبر و امام و مقتد‌اي خويش .

     اگر چه تمام ياران امام حسين(ع) از اين خصلت و ويژگي برخوردار بودند . امّا در ميان آن‌ها حضرت ابوالفضل(ع) از وجاهت و مقام و بصيرت ويژه‌اي برخوردار است. به طوري كه امام صادق(ع) درباره وي تعبير نافذالبصيرة دارد .كه گوياي عمق بينش و استواري ايمان او در حمايت از سيدالشهداء(ع) است .[110] در زيارت‌نامه آن حضرت نيز به اين مسئله تصريح شده است . آن‌جا كه مي‌خوانيم : « همانا تو در كار خود از روي بصيرت و بينائي از دنيا درگذشتي و به صالحين اقتدا كردي و از پيامبران تبعيّت كردي . »[111]  در شب عاشورا وقتي كه شمر براي او و برادرانش امان‌نامه آورد ، حضرت عباس (ع) با صداي بلند جواب مي‌دهد و مي‌گويد: « دستانت بريده باد اي شمر، لعنت خدا بر تو و امان نامه تو آيا به ما امان‌نامه مي‌دهي ولي دُردانه رسول خدا(ص)امان نداشته باشد ؟ آيا از ما مي‌خواهي كه از اطاعت برادرمان حسين(ع) خارج شويم و به اطاعت ملعون‌هايي از فرزندان ملعونان در آئيم ؟ »[112] اين كلمات نيز حكايت از بصيرت نافذ و فهم و بينش بالاي حضرت ابوالفضل(ع) دارد ، كه در واقعه عاشورا موارد متعدّدي در اين زمينه از آن حضرت و ديگر اصحاب نقل شده است . اگرچه در يك كلام مي‌توان ياران امام(ع) را اهل‌البصائر ناميد. اهل بصيرت ،همان صاحبان روشن‌بين و بيدار دلاني هستند كه چشم درونشان بيناست و موضع‌گيري‌هايشان ريشه اعتقادي و ديني دارد ، آنان راه خود را روشن و بي ابهام و به حق مي‌بينند. و باطل بودن دشمن را يقين دارند. و بنا به فرمايش امام علي(ع) شمشيرهايشان و جهادشان پشتوانه عقيدتي دارد . [113]

2ـ عشق به امامت و ولايت :

     محبّت و عشق به پروردگار و رسولان و هاديان او نوري است كه بر هر چه بتابد آن را روشن و منوّر مي‌كند و به‌سان آب حيات است كه هر كه از آن بچشد ، حيات ابدي مي‌يابد و سراسر وجودش ياد و ذكر خدا مي‌شود و او را از هر چه غير خداست باز مي‌دارد .[114] اين عشق هم در وجود امام حسين(ع) بود كه تحمّل هر مصيبتي و اندوهي را براي اوآسان مي‌كرد و هم در وجود ياران امام(ع) كه آن‌ها را در مسير خداوند و خواست او پايدارتر ومقاوم‌تر مي‌كرد . حادثه عاشورا در واقع ثمره و محصول عشق به خدا و خليفه خدا بود . ياران امام(ع) نيز به رهبر و ولي خود عشق مي‌ورزيدند واين محبّت و عشق ، اظهار ارادت  به ساحت قدس ربوبي است .[115] ياران امام(ع) پروانه‌هايي بودند كه بر گرد شمع و لايت سوختند و عشق به او را در صحراي كربلا تفسير كردند. آن  هم به گونه‌اي كه نظيري در قبل نداشت و بعداز آن نيز ديده نشد . ياراني كه در فرامين و سخنان امامشان ترديد نمي‌كنند و بر سر جان فشاني چانه نمي‌زنند . روز عاشورا عابس‌بن‌شبيب كه يكي از شجاعان‌ عرب و با تجربه بود نزد امام حسين (ع) آمد و سلام كرد و گفت : اي ابا عبدالله به خداقسم كسي بر روي زمين نيست كه عزيز‌تر و محبوب‌تر از تو نزد من باشد اگر مي‌توانستم ظلم و كشتن را با چيزي عزيزتر از جان خود از شما دور سازم همان گونه عمل مي‌كردم . سلام و درود خدا بر تو اي ابا عبدالله شهادت مي‌دهم كه من در راه تو و پدرت هستم . سپس با شمشير كشيده به طرف دشمن حركت كرد ... .[116] اين‌گونه عشق‌ورزي به امام و سر از پا نشناختن در ايثار و جان‌فشاني فقط از عابس ديده نشد بلكه هر يك از اصحاب در هنگام ورود به ميدان اوّل بر مولايشان سلام و اظهار ارادت مي‌كردند .سپس با تلاوت اين آيه « فمنهم من قضي نحبه و منهم من ينتظر و ما بدّلوا تبديلاً »[117] وارد ميدان نبردمي‌شدند . وجود آن‌ها از عشق به حسين(ع)سرشار و به ياد او و همراهي او خشنود بودند و هر گاه كه امام(ع) رامي‌ديدند تواني تازه مي‌يافتند ودر ميدان ،بي‌باك و بدون ترس مي‌جنگيدند ، و دهان خود را در آخرين لحظات زندگي با ياد و نام حسين(ع) متبرّك مي‌ساختند . در شب عاشورا وقتي كه امام(ع) با اصحاب خود سخن گفت و آن‌ها را آزاد گذاشت كه بروند ، مسلم‌بن‌عوسجه از جا برخواست و گفت : « به خدا قسم تو را رها نمي‌كنم تا نيزه‌ام را در سينه‌هاي آن‌ها فرو برم و تا شمشير در دست دارم عليه آن‌ها به كار مي‌گيرم. و اگر سلاح نداشته باشم سنگ به آن‌هامي‌زنم . به خدا قسم رهايت نمي‌كنيم تا خدا بداند كه در غياب رسولش از تو پاسداري كرديم. به خدا قسم اگر بدانم كه كشته مي‌شوم و سپس زنده مي‌گردم و آتش زده مي‌شوم و خاكسترم را به باد مي‌دهند و هفتاد مرتبه با من چنين مي‌كنند از تو جدا نمي‌شوم تا در راه تو و دين تو كشته شوم . همه اصحاب سخناني مشابه به آن‌چه بيان شد را بر زبان آوردند آن‌گاه امام(ع) براي آن‌ها جزاي خير طلب كرد.»[118] تمام اصحاب كلماتي را كه بر زبان آوردند، به آن معتقد بودند و در روز عاشورا همه را در عمل به اثبات رساندند . ازجمله همين مسلم‌بن‌عوسجه در آخرين لحظات زندگي خود و در آستانه شهادت زماني كه به زمين افتاده و خون ، محاسن سپيد او را گلگون كرده و رمقي در بدن نمانده ، حبيب‌بن‌مظاهر از او پرسيد : اگر وصيّتي داري بگو . مسلم نگاهي كرد سپس گفت : رحمت خداوند بر تو باد .من تنها يك سفارش دارم و در حالي كه با دست به امام اشاره مي‌نمود گفت : در راه او (امام حسين(ع) ) جان‌فشاني كن . حبيب گفت : به خدا سوگند كه چنين خواهم كرد .[119] كربلا در يك روز به نام عاشورا ، صحنه‌هاي بسياري از عشق‌ورزي اصحاب به امام(ع) را به تصوير كشيده و در خود جاي داده است . شور عشق به اهل بيت(ع) و جهاد در راه خدا از زبان و چهره و حركات ياران حسين(ع) لبريز است و مرزي به نام سن و نژاد نمي‌شناسد . از كودك شيرخوار تا پيرمرد كهن سال همه در اين بزم بهره مي‌برند .أنس‌كاهلي پيرمردي است از اصحاب پيامبر(ص)كه در جنگ بدر و حنين شركت كرده بود و از پيامبر(ص) شنيده بود كه حسين(ع) در كربلا كشته مي‌شود و هر كس در آن صحنه حضور داشته باشد بايد به ياري او بشتابد . از اين رو منتظر فرصت بود تا اين كه در دوران سالمندي، موفّق به حضور در كربلا و ياري فرزند رسول خدا (ص) شد . او به خاطر كهن‌سالي ابروانش روي ديدگانش را گرفته بودكه مجبور شد آن را با پارچه‌اي به پيشاني خود ببندد تا جلوي خود را ببيند . وقتي امام(ع) او را بدين صورت ديد گريست و فرمود : « اي پيرمرد خدايت جزاي خير عنايت كند و سعي تو مشكور درگاهش باشد . انس با شور و نشاط وصف‌ناپذيري وارد ميدان شد و پس از جنگ نماياني ، شهد شيرين و خوش‌گوار شهادت را چشيد . »[120] او هم محبّ پيامبر بود و هم محبّ و عاشق فرزند پيامبر(ص) و از مدّت‌ها قبل خود را آماده كرده بود تا در عمل اظهار عشق و ارادت خود را به ساحت مقدّس امام حسين(ع)ابراز كند . واقعه عاشورا سندي است بر اين گونه اظهار ارادت‌ها و عشق‌ورزي‌هاي ياران و اصحاب امام(ع) . و از سوي ديگر رفتار و عمل و نيز رجز‌هاي ياران در دفاع از حريم امامت و ولايت خود بهترين گواه بر صدق و راستي آن است . يكي ديگر از جلوه‌هاي عشق و محبّت و ارادت به امام(ع) ، زماني است كه دشمن به خيمه‌گاه نزديك شد . سيف‌بن‌حارث و مالك‌بن‌عبدالله با ديدن اين صحنه به گريه افتادند . حضرت علّت را جويا شد و براي تقويت روحيه ايشان فرمود : « به خدا اميدوارم به زودي چشمانتان روشن شود يعني با شهادت وارد بهشت شويد . ولي آن‌ها عرض كردند : فدايت شويم به خدا براي خودمان گريه نمي‌كنيم بلكه به خاطر تنهايي شما مي‌گرييم زيرا در محاصره قرار گرفته‌اي و ما نمي‌توانيم از شما دفاع كنيم . آن‌گاه حضرت در حقّشان دعا كردند و به آنان اجازه جهاد دادند . »[121] مطالعه اين جان‌فشاني‌ها و ارادت‌ها در واقعة عاشورا هر خواننده آگاهي را به اين نتيجه مي‌رساند كه اصحاب امام(ع) خود را در امامشان ذوب كرده و هويّت خود را در هويّت امام(ع) فاني مي‌ديدند و هر دستوري از جانب آن حضرت را به جان و دل مي‌پذيرفتند . همواره ولايت را محور و معيار قرار  مي‌دادند و عيار ديگران رانيز با گفتار و كردارشان نسبت به ولايت به اهل بيت(ع) مي‌سنجيدند .

3ـ آخرت‌گرايي و ايمان راسخ به آينده‌اي سعادت بخش :

     اعتقاد و اطمينان به نويد‌هاي الهي و اعتقاد راسخ به پاداش الهي و آخرت‌گرايي از ديگر امتيازات و ويژگي‌هاي ياران سيّدالشهداء(ع) به شمار مي‌آيد . آنان شخصيّت‌هايي آخرت‌گرا بودند ، به قيامت مي‌انديشيدند و در يك كلام همّ و غمّ آن‌ها عالم پس از مرگ بود. از اين رو حاضر بودند بهترين لذّت‌هاي دنيا را به راحتي فداي آخرت كنند و يقين داشتند به محض شهادت به فلاح و رستگاري رسيده و جايگاه رفيعي در انتظارشان است . اين معنا به طور مكرّر در اشعار ، رجزها و سخنان اصحاب در روز عاشورا مطرح شده است . عمروبن‌خالد يكي از ياران امام(ع) است كه هنگام جنگ زندگي ابدي و راحتي اخروي را به خودش بشارت مي‌دهد. و بدين وسيله سختي جهاد را بر خود آسان مي‌كند و مي‌گويد : « اي نفس بر تو باد حركت به سوي خداي رحمان ، تو را به زندگي آسان بشارت باد ، آن روز به نيكي پاداش داده خواهي شد . »[122] پسرش نيز هنگام عزيمت به ميدان ، پدرِ شهيد خود را چنين خطاب كرد : « اي پدر بي‌گمان وارد بهشت شده و در قصر فراخ و زيبا منزل گزيده‌اي »[123]

     ياران امام(ع) با تكيه بر ايمان به آخرت ، مرگ را بر خودآسان كرده و در برابر زخم‌ها و جراحات شمشير‌ها و نيزه‌ها و در حلقه‌ي محاصره صد‌ها نيروي مسلح ، صبر و استقامت به خرج مي‌دادند.عبدالرحمن‌ارحبي كسي كه همواره مسلم‌بن‌عقيل نامه سيّدالشهداء(ع) را از مكه براي كوفيان برده بود ، زماني كه كثرت شمشيرها و نيزه‌هاي دشمن را مشاهده كرد با نفس خود چنين سخن مي‌گفت : « اي نفس براي ورود به بهشت در برابر نيزه‌ها و شمشيرها بردباري كن »[124] و يا زياد‌بن‌عريب پس از مدّتي نبرد خدمت امام(ع) رسيد و شعري خواند كه ترجمه آن اين است ( مژده باد كه به راه راست هدايت يافته و در بهشت فردوس مقام والايي دارم . )[125] و همچنين سعدبن‌حنظله كه با پسرش به ياري سيّدالشهداء(ع) آمده بودند در هنگام جنگ خود را به آرامش و آسودگي ابدي بشارت داده و مي‌گفتند: اي كسي كه خواهان دخول بهشت هستي در مقابل شمشيرها و نيزه‌ها خويشتن داري كن . اي نفس براي آسودگي تلاش كن و در طلب خير راغب باش .[126] رغبت به آخرت در ميان ياران امام(ع) به قدري از شدّت و گرمي برخوردار است كه عبدالله فرزند مسلم‌بن‌عقيل در جواب امام(ع) كه به او فرمود : « از معركه جنگ بيرون برو چرا كه كشته شدن مسلم براي تو كافي است ، عرض كرد : قسم به خدا من از آن كساني نيستم كه دنيا را بر آخرت بر مي‌گزينند . »[127]

     با عنايت به اين روحيه و اعتقاد ، امام حسين(ع) شوق به آخرت را در دل آن‌ها تقويت مي‌كرد و اين بهترين عامل تقويت روحي آن‌ها جهت مبارزه با دشمناني بود كه از نظر تعداد و سلاح و تجهيزات ظاهري و جنگي از آن‌ها برتر بودند . از امام صادق(ع) در اين زمينه چنين نقل شده است كه فرمود: « حسين(ع)پرده را از جلوي چشم يارانش برداشت تا اين كه جايگاه خود را دز بهشت ديدند لذا پس از آن بر مرگ پيشي مي‌گرفتند تا به مكان خود در بهشت و نعمت‌هاي الهي دست يابند . »[128] نمونه‌ها و شواهد فوق كه در اين جا فقط به مقداري اندك از آن‌هااشاره شده به خوبي نشان مي‌دهد كه يكي از ويژه‌گي‌هاي بارز شهداي كربلاو اصحاب امام(ع) يقين به حيات اخروي و اعتماد به وعده‌هاي الهي به صالحان و مجاهدان راه حق بوده است. چيزي كه در بسياري از مردمان آن عصر يافت نمي‌شد . مسلمانان آن روزگار بيش از آن كه به آخرت بينديشند به دنيا فكر مي‌كردند و پيش از آن كه در صدد تضمين سعادت اخروي و ابدي باشند در تكاپوي تامين معاش دنيوي بودند . البتّه تاريخ در حال تكرار است و اين حالات و خصوصيات با رنگ‌ها و قالب‌هايي ديگر در عصر خميني‌كبير(ره) نيز وجود دارد، و شهادت شاهدان پاكباز و دلاور اين سرزمين در دفاع از دين و آئين و انقلاب اسلامي خود تداعي سلحشوران كربلاي حسيني است .كساني كه با بينش و نگاه آخرتي و خدايي حركت كردند واين دنياي پست را با تمام زرق و برقش بر آخرت ترجيح ندادند. و در نهايت با عمل خود در تاريخ جاودانه شدند .

4ـ شيفتگان شهادت :

     شهادت در راه خدا از مهم‌ترين آرزوهاي اولياي خداست كه در طول زندگي همواره آن را از خداوند طلب مي‌كنند و عمري در انتظار آن به سر مي‌برند و عدم توفيق شهادت را محروميّتي مي‌دانند كه چيزي آن را جبران نمي‌كند . شهادت در بينش اسلامي بهترين نوع مرگ و در واقع برگزيدن مرگ عزّت‌بخش است . شهادت مايه حيات جاويدان و نيل به رضوان الهي و بر خورداري از نعمت‌هاي بي‌پايان و سبب آمرزش گناهان است . شيفته‌گان شهادت نه‌تنها از مرگ نمي‌ترسند بلكه به استقبال آن مي‌روند چرا كه شهادت مقامي است بالا و والا و آخرين منزل رستگاري . امّا كربلا مقتل عاشقان و مشهد شهيدان پاك است و ياران امام حسين(ع) كربلا را ميدان تحقّق آرزوي خود مي‌دانستند و امامِ شهدا خود ، پيش قدم در اين ميدان بود .

     وي زماني كه حضرت مسلم‌بن‌عقيل را به كوفه مي‌فرستاد به سفريش چنين فرمود: « اميدوارم كه من و تو به مقام شهيدان نايل شويم . »[129] كه حكايت از علاقه‌ي آن حضرت به شهادت دارد . امام(ع) قبل از ترك مكّه و حركت به سوي عراق در خطبه‌اي پس از اشاره به تقديرات و قضاي الهي و تفسير مرگ ، شيفته‌گان شهادت را فرا مي‌خواند و مي‌فرمايد : « آگاه باشيد هر كدام از شما كه آمادگي دارد در راه ما از خون دلش بگذرد و خودش را جهت لقاي پروردگار به شهادت مهيّا كرده است آماده حركت با ما باشد كه من فردا صبح كوچ خواهم كرد . »[130] امام(ع) بارها ديدگاه و برداشت خود از مرگ را ارائه داد و از شهادت به سعادت و عزّت ياد كرد .

     امام(ع) در روز دوّم محرّم كه وارد كربلا شد ، خطاب به ياران خود فرمود : « من مرگ را جز خوشبختي و زندگي با ستمگران را جز رنج و نكبت نمي‌دانم . »[131] اين سخن ، سخن امام شهيدان است كه ديدگاه خود از مرگ و شهادت را بيان مي‌كند امّا وي كلامي هم درباره يارانش و علاقه آن‌ها به شهادت در راه خدا بيان كرد ، آن‌جاكه مي‌فرمايد : « به خدا قسم آن‌ها را آزمودم و جز دلاور ، غرّنده و با صلابت نيافتم كه همانند اشتياق طفل به سينه مادر به كشته شدن در پيش روي من مشتاقند . »[132] ياران اباعبدالله(ع) همگي آرزوي شهادت داشتند و به آن افتخار مي‌كردند زيرا شهادت گواراترين مرگي بود كه به آن مي‌انديشيدند . يكي از ياران امام(ع) در كربلا قاسم‌بن‌الحسن(ع) است كه وقتي از عمويش حسين(ع) سوال كرد :آيا من هم كشته مي‌شوم ؟ امام در جواب فرمود : « مرگ در راه خدا را چگونه مي‌بيني ؟ » قاسم گفت : مرگ در نزد من از عسل شيرين‌تر است . آن‌گاه امام(ع) خبر شهادتش را به اوداد .[133] ياران سيّدالشهداء(ع) جمال حقيقت ، كمال عبوديّت و زيبايي شهادت را درك كرده بودند از اين رو نه براي مزد و اُجرت و نه از روي بيم و ترس و نه براي زنده ماندن بلكه براي ايمان و عقيده و حق جنگيدند و به اختيارخود مردن با عزّت را بر زندگي ننگ‌آور ترجيح دادند. چراكه عاشق و شيفته شهادت در راه خدا بودند و از آنان جز اين انتظار نيست. اميرمومنان‌علي(ع) سال‌ها قبل از اين واقعه در مسيرش به صفين هنگام عبور از سرزمين كربلا آنان را چنين توصيف كرد : « اين جا بارانداز سواران و قتل‌گاه عاشقان است ، شهيداني كه نه پيشينيان بر آنان سبقت گرفته و نه آينده‌گان به مقام آن‌ها دست خواهند يافت . »[134]

     در پرتو چنين ايمان و روحيّه‌ قوي ونگاهي عميق و صحيح و هدفي بلند بود كه با تمام سختي‌ها و گرفتاري‌ها به دشمن نپيوستند بلكه موفّق شدند ازافراد دشمن نيز جذب كنند چنان كه حرّ و سي نفر ديگر را جذب خود ساختند . ياران امام(ع) در اين جهت (مرگ) ضعفي از خود نشان ندادند و در مقام عذرتراشي و توجيه براي تسليم و سلامت بيرون رفتن از معركه برنيامدند، و از شهادت عاشقانه استقبال كردند و از يكديگر سبقت مي‌گرفتند و روشن است كه شيفتگي به شهادت از چشمه‌سار معرفت سيراب مي‌شود . شيفتگي به شهادت درك عميقِ معامله‌اي است كه يك سو خداوند (خريدار) و يك سو انسان (فروشنده) و كالاي آن جان و هستي انسان و قيمت و بهاء آن بهشتِ رضوان است . با اين گونه معرفت، انسان مي‌تواند عاشقانه در باران تير و شمشير و نيزه بايستد و مسرور و خندان فاتح ميدان باشد . بدين جهت بود كه رسول خدا(ص) ساليان قبل از حادثه عاشورا در يك خبر غيبي چنين فرمود : « او (حسين(ع)) در كربلا ميان گروهي است كه مانند ستاره‌هاي آسمانند و برمرگ پيشي مي‌گيرند . (شيفته شهادت‌اند) . »[135]

 _ بخش دوم :  

 پيام‌ها و عبرت‌ها

     حادثه عاشورا و سير در آن مي‌تواند از دو جهت قابل تامّل و بررسي باشد . جهت اوّل درس‌ها و پيام‌هاي عاشورا است كه مانند تابلوي راهنما ، مشتاقان را هدايت مي‌كند و حكايت از تعليمات ارزشمندي دارد . كه در نهايت مي‌تواند ثمرات و نتايج فراواني مانند : به عزّت رساندن انسان‌ها ، شكست جبهه‌ي كفر و استكبار ، ايثار و فداكاري در راه حق و .... را در بر داشته باشد . جهت دوم ، عبرت‌هاي عاشورا است كه انسان را از غفلت بيرون مي‌آورد و يك نحو هوشياري و بيداري و آگاهي براي او به ارمغان ‌آورده . به گونه‌اي كه هر كس مي‌تواند خود را با آن حالت و صفت مورد نظر مقايسه كند و متوجّه شود كه چه عاملي او را تهديد مي‌كند يا چه چيزي براي او لازم است . و از چه اموري بايد پرهيز كند و نيز چه تدابيري بايد بينديشد . بدين جهت اين بخش شامل دو فصل است . فصل اوّل پيام‌ها و فصل دوم عبرت‌ها .

    - فصل او ل :

      درس‌ها و پيام‌هاي عاشورا

     پيام عاشورا همان پيام دين خدا و رسول خدا(ص) است كه زير بناي آن ( قولوا لا اله الا الله تفلحوا ) است . پيامي كه امام حسين(ع) آن را با اعمال ، رفتار ، كردار و استقامت خود شرح مي‌دهد . و براي تمام آزادي‌خواهان و ظلم‌ستيزان در طول تاريخ درس‌ها ي سعادت و كمال محسوب مي‌گردد . درس‌ها و پيام‌هايي كه نه تنها تاريخ بشري هرگز آن را از اذهان محو نخواهد كرد، بلكه قرن‌هاست كه افكار آزادگان و متفكّران اديان ديگر را به خود معطوف ساخته و باعث رشد ، شكوفايي ، حركت و اقتدار شده است. .درس‌هايي كه اقشار مختلف جامعه در هر سن و شغلي و با هر گونه نظام اعتقادي و فكري از آن ها بهره مي‌برند . گر چه تعداد اين پيام‌ها و درس‌ها زياد است، اما ما در اين جا فقط به چند نمونه از آن‌ها اكتفا مي كنيم .

 1. إحياي امر به معروف و نهي از منكر :

   امر به معروف و نهي از منكريكي از مهمترين فروعات و دستورات ديني است كه از جايگاه خاصي در ميان احكام اسلامي برخوردار است ، و اختصاص آيات متعدد و روايات فراوان گواه بر اهميّت آن است . علماي بزرگ اسلام نيز بر اساس همين آيات و روايات از امامان معصوم(ع) ، به واجب بودن آن ( واجب كفايي ) حكم كرده‌اند . و خداوند در قرآن كريم عاملان به اين دستور مهم را رستگار دانسته و مي‌فرمايد : «‌ بايد گروهي از شما متصدّي دعوت به خير و امر به معروف و نهي از منكر باشد ، جمعي كه اين مسئوليت را بپذيرند و بدان عمل كنند از رستگاران هستند .[136] » و در آيه ديگر بهترين مردم و امّت را آمران به معروف و ناهيان از منكر معرفي كرده است . آن‌جا كه مي‌فرمايد : « شما نيكوترين امّتي هستيد كه براي مردم بوجود آمده‌ايد زيرا امر به معروف و نهي از منكر مي‌كنيد و به خدا ايمان داريد .[137]» روايات و سخنان اولياي دين و معصومين(ع) در اين موضوع و ترغيب و تشويق به انجام اين تكليف الهي نيز بسيار فراوان است و از اين عنصر مهم به تعابير مختلفي ياد شده است . تعابيري همچون : تكليف الهي ، راه و روش پيامبران ، شيوه نيكوكاران ، وسيله و راه پيشگيري از ظلم و فساد ، آباداني سرزمين‌ها ، دادخواهي از دشمنان و ... .[138]» و در مقابل نسبت به ترك اين عنصر مهم هشدار داده شده و عواقب و آثار ترك امر به معروف و نهي از منكر نيز تذكّر داده شده است . عواقبي همچون : بلاهاي الهي ، تسلّط اشرار بر نيكان ، فراگيري ظلم و فساد ، ترويج روحيه بي‌تفاوتي و ... .[139]»

     با عنايت به اهميت خاص و ويژه امر به معروف و نهي از منكر بهتر مي‌توان حركت تاريخي و سرنوشت‌ساز امام حسين(ع) را در واقعه عاشورا ترسيم و سپس درك كرد ، و پي به شخصيت بزرگ امام(ع) برد .چرا كه با عمل كردن به اين اصل اسلامي و اعلان آن براي توده مردم ، اوّل از دستگاه حكومت و شخص يزيد شروع كرد و در مراحل بعدي كساني را كه فريب دنيا و مقام آن را خورده بودند مورد خطاب قرار داد . و اجرا كردن امر به معروف و نهي از منكر را از اهداف بلند و بزرگ نهضت جاودان خود برشمرد و چنين فرمود : « من براي خودخواهي ، خوشگذراني ، فساد و ستمگري قيام نكردم بلكه قصد من اصلاح امت جدّم مي‌باشد . مي‌خواهم امر به معروف ونهي از منكر كنم و بر اساس سيره و روش پدرم و جدّم حركت كرده و آن‌ها را زنده كنم . »[140] امام(ع) راه احياي تفكر ديني و زنده‌كردن سنّت رسول خدا(ص) را در ترويج امر به معروف و نهي از منكر بيان مي‌كند . اگر چه امت پيامبر(ص) و مسلمين در آن زمان به دليل عدم آگاهي و عدم شناخت و معرفت صحيح از امام(ع) از او اطاعت نكردند و در اجراي اين امر الهي او را تنها گذاشته و به جاي ياري رساندن و كمك كردن در مقام سركوب و قتل او بر آمدند ، ولي ارزش بالاي اجراي امر به معروف و نهي از منكر حتي به قيمت جان‌فشاني و كشته شدن در اين راه يكي از مهمترين درس‌هايي بود كه سرور آزادگان براي بشريت تا قيامت به يادگار گذاشته و حجّت را بر همگان تمام كرده است . بررسي متون معتبر تاريخي قيام اباعبدالله(ع) گوياي اين است كه آن حضرت از تمام ظرفيت‌هاي ممكن اعم از ديدارها ، نامه‌ها و خطابه‌ها در جهت اجراي اين فريضه استفاده كرده است . تا شايد وجدان‌هاي خفته را بيدار كرده و آنان را از خواب غفلت بيرون آورد و شرايط حاكم بر جامعه مسلمين كه پر از فساد و بدعت و انحراف بود را گوشزد نمايد . امام(ع) همواره افراد را دعوت به مبارزه با باطل مي‌كرد و به مخالفت با فساد و گناه و تباهي دعوت مي‌نمود . اين امر و نهي‌ها نه فقط به دوستان و ساير مسلمين بود، بلكه در برخي اوقات در صورت مشاهده و احتمال تاثير ، دشمنان خود را نيز امر و نهي مي‌كرد افرادي همچون عمربن‌سعد كه به طور خصوصي او را فراخواند و تفصيلاً با او سخن گفت و عاقبت كار او را در دنيا و آخرت تذكر داد و از حمايت باطل و حكومت ستمگر يزيد بر حذر داشت . گرچه عدم قابليّت در وجود عمربن‌سعد به دليل دنيا‌طلبي و حبّ به مقام ، او را از رويارويي با امام(ع) باز نداشت و نهي آن حضرت نيز موثر واقع نشد ولي امام(ع) به وظيفه خود (امر به معروف و نهي از منكر) عمل كرد و تا جايي كه امكان داشت او را نصيحت كرد . اين حالت انساني و ديني نسبت به ديگران در زندگي آن جضرت بارها اتفاق افتاده ،گرچه يكي از وظايف اصلي امام(ع) نيز هدايت مردم به سوي پاكي‌ها و حكم خدا و تعاليم رسول خدا(ص) و كمال مطلوب است . و امام(ع) در اين زمينه از تمام تلاش و كوشش و ظرافت‌هاي موجود استفاده مي‌كرد. در هنگامي كه برخي از سنت‌هاي باطل و منافقانه ترويج يافته بود ، در نامه‌اي به بزرگان بصره چنين مي‌نويسد : « من شما را به كتاب خدا و سنت پيامبر(ص) فرا مي‌خوانم چرا كه سنت او از ميان رفته و بدعت‌ها زنده‌شده‌اند . اگر سخنم را گوش دهيد و فرمانم بريد شما را به راه راست هدايت مي‌كنم.»[141]

     امام(ع) در يك مبارزه خستگي‌ناپذير با بكارگيري سلاح امر به معروف و نهي از منكر علاوه بر مبارزه با سياست‌هاي غلط بني‌اميه و افشاگري چهره واقعي آن‌ها ، عموم مردم را به اعمال و رفتار و سخنان معروف و پسنديده و اجتناب از فساد ، فسق و اعمال منكر و زشت دعوت مي‌كرد و اين سيره عملي ، خود بهترين و بزرگترين درسي است كه براي پيروان راه آن امام شهيد وجود دارد و مي‌تواند الگو و سرمشقي براي همه مشتاقان و مسلمين در مسير عمل به احكام الهي قرار گيرد . البته سخن از امر به معروف و نهي از منكرداراي شرايط ، ابعاد و زواياي مختلفي است كه عاملان به اين امر بايد از سطح آگاهي و بينش بالايي در اجراي آن برخوردار باشند . تا اين كه واقعاً امر، به معروف‌ها و امور نيك بشود نه منكرات و از سوي ديگر نهي ، از منكر و كار زشت بشود نه از معروف‌ها . از اين رو در دوران غيبت امام زمان(ع) از سابق ، علماء و فقهاي بزرگ در رساله‌هاي عمليّه و مباحث فقهي به شرايط ، حدّ و حدود و مسائل امر به معروف و نهي از منكر پرداخته و هر يك را به طور تفصيل توضيح و مورد دقت قرار داده‌اند . بدون ترديد عمل كردن به اين عنصر مهم با عث اصلاح فرد و جامعه و زدودن تاريكي‌ها و گناه از جوامع و در نهايت سبب سعادت اخروي تمام افراد جامعه  مي‌گردد . همان گونه كه اميرالمؤمنين‌‌علي(ع) در تشريح فلسفه اين واجب بزرگ الهي فرمود : « امر به معروف را خداوند براي اصلاح جامعه مسلمين واجب كرده و نهي از منكر را جهت بازداشتن نابخردان از اعمال و كردار زشت . »[142] سپس آن جضرت در كلامي ديگر در ترغيب و بيان جايگاه آمران و ناهيان فرمود : « عده‌اي كه در سه مرحله عملي ، زباني و قلبي نهي از منكر مي‌كنند ، همه خصال خير را در خود جمع كرده‌اند . آن‌گاه درباره اهميت و جايگاه آن فرمود : « تمام اعمال نيك بندگان خدا حتي جهاد در راه او در مقايسه با امر به معروف و نهي از منكر همانند قطره‌اي از اقيانوس پهناور است . عمل به اين حكم الهي نه پايان زندگي و اجل كسي را نزديك مي‌كند و نه مايه كم شدن روزي و حركت به سوي كمال مي‌گردد . »[143] اين كلمات نوراني براي پيروان و شيعيان امام علي (ع)و اهل بيت(ع) باعث روشنائي قلب وحركت به سوي كمال مي گردد. امام حسين(ع) نيز علاوه بر تبليغ و ترويج اين حكم با زبان و كلام ، در عمل نيز اجراي آن را به نمايش گذاشت و براي عملي شدن حكم خداوند جان خود را تقديم ساحت قدس ربوبي كرد . مشتاقان امام(ع) نيز با ياد و گراميداشت واقعه عاشورا و زيارت مرقد ملكوتي آن حضرت و يا تلاوت زيارت عاشورا و سير در آن حادثه عظيم با روح بلند و ملكوتي سيدالشهداء(ع) پيمان مي‌بندند كه در عمل و اجراي اهداف او از جمله امر به معروف و نهي از منكر همواره كوشا بوده واز منكرات و اعمال زشت اعلان بيزاري كنند.

    2. احياي فرهنگ نماز :

     يكي از بهترين درسها و كاملترين الگوها در نهضت مقدّس امام حسين(ع) ترويج فرهنگ نماز است . نمازي كه در روايت پايه و اساس اسلام[144]، ستون خيمه دين[145]و مهمترين ركن اسلام پس از ولايت[146]مي‌باشد . و از جايگاه بلندي برخوردار است . به طوري كه امام علي(ع) آن را محور تنظيم امور زندگي معرفي كرده است .[147]

     قرآن كريم نيز در آيات متعددي علاوه بر امر به نماز و اهميت دادن به اين عمل عبادي ، آثار زيادي را براي اقامه آن برشمرده است[148]، نماز از مهمترين سفارش‌هاي انبياء و جزء برنامه آن‌ها بوده و از بارزترين مصاديق عبادت است . لقمان حكيم فرزندش را به اقامه نماز توصيه مي‌كند و مي‌گويد : « پسرم نماز را برپا دار »[149]  حضرت عيسي(ع) نيز در گهواره مي‌گويد : « خداوند مرا تا زنده هستم به نماز و زكات سفارش كرده است . »[150] از سيره عملي امامان معصوم(ص) نيز مي‌توان اين اهميت و ارزش بالا را براي نماز و اقامه آن بدست آورد . احترام به نماز و اوقات آن و چگونگي نماز خواندن اولياي دين براي ديگران از جمله درس‌هاي آموزنده و الهام بخش است . رسول اكرم(ص) هر گاه كه وقت نماز فرا مي‌رسيد گويا كسي را نمي‌شناخت و حال معنوي خاصي پيدا مي‌كرد[151]و مي‌فرمود : « گرسنه از غذا سير و تشنه از آب سيراب مي‌شود ولي من از نماز سير نمي‌شوم .[152]» امام علي(ع) نيز در جنگ صفين مراقب خورشيد بود و گاهي به آسمان نگاه مي‌كرد ، ابن‌عباس علّت آن را جويا شد وامام(ع)  فرمود : « براي اين‌كه نماز اوّل وقت از دستم نرود . » گفت : حالا ؟ فرمود : « آري حالا[153]» امامان ديگر نيز همين گونه بودند و اساساً نماز آنان از برجستگي‌هاي مشهودزندگي اين بزرگواران به شمار مي‌آيد . عبادتي كه ارتباط با خداوند متعال را تقويت مي‌كندو رابطه و تكلّم عاشق با معشوق را ترسيم مي‌سازد . و در اين ميان آن نمازي كه تا روز قيامت از افتخارات لشگر حق بوده و ياران واقعي آن امام(ع) از آن عمل و سيره پيشواي خودبر جهانيان مباهات مي‌كنند ، نماز ظهر عاشوراي فرزند علي(ع) است . نمازي كه هم فريضه ظهر بود و هم نماز شهادت ، هم نماز عشق بود و هم نماز طهارت . در ظهر عاشورا در آن بحبوحه درگيري و جنگ، وقتي كه امام حسين(ع) و يارانش در درياي مشكلات قرار گرفته بودند ، عده‌اي به شهادت رسيده و شهادت ديگران هم قطعي شده و تشنگي همه را رنج مي‌داد و از سوي ديگر غربت بر جبهه آن‌هاسايه انداخته بود ، از نماز ظهر آن هم اول وقت غفلت نكرده ومتوجّه آن شدند . امام (ع) ، عمروبن‌عبدالله‌صائدي را كه متذكر نماز شده بود دعا كرد ومهياي نماز شد. ولي چون دشمن حاضر به تعطيل شدن جنگ براي اقامه نماز نشد ، دو تن از اصحاب به نام‌هاي سعيدبن‌عبدالله‌حنفي و زهيربن‌قين ، مامور پاسداري از جان امام(ع) شدند كه در نهايت پس از نماز آن حضرت اين دو نفر به شهادت رسيدند .[154] نمازي كه سه خصوصيت برجسته داشت : جماعت ،‌اوّل وقت بودن ، علني بودن . با آن كه امام(ع) مي‌توانست نمازش را به صورت انفرادي و اندكي ديرتر و در خيمه بخواندولي چنين نكرد واين به جهت اقامه نماز بود كه غير از خواندن نماز است . اقامه نماز ، در واقع تلاش براي سقوط نكردن و فراموش نشدن آن است وآن توفيقي است كه رفيق هر كس نمي‌شود .[155]

     با اين اوصاف امام(ع) بلندترين گام را در فتح رفيع‌ترين قلّه ترويج فرهنگ نماز برداشت و جلوه‌اي از رمز و راز درياي معارف نماز را نمايان ساخت . و شايد اين عمل همان انگيزه‌اي بود كه محور قيام وي را تشكيل مي‌داد . كه اگر اين انگيزه درك نگردد به نظر مي‌رسد پيام عاشورا به صورت كامل درك نشده است و آن عبارت است از :  توجه و اهميت به نماز و نقش سازندگي آن با عنايت به روح عبوديت و تسليم در برابر معبود خويش. بي‌شك تمام كمالات معنوي و درجات عرفاني و مراتب روحاني اولياي دين محصول روحيه تعّبدپذيري در مقابل عظمت خالق و عدم اعتنا به قدرت‌هاي پوشالي و مجازي است . كه در كربلا اين روحيه شگفت ،خود را در قالب نماز نمايان مي‌سازد . همان چيزي كه در دشمنان وجود نداشت . چرا كه آنان دين‌دار نبودند . در زماني كه منافع مادي با حفظ دين خدا رو در روي يكديگر قرار مي‌گرفت آن‌ها ، زندگي مادي و آسايش و راحتي را بر دين خدا مقدم داشتند اما روح عبوديت و تسليم‌پذيري در امام(ع) و يارانش لحظه‌اي آنان را از ياد خدا و حفظ دين خدا غافل نمي‌كرد . از اين رو حاضر بودند براي اقامه نماز از جان خويش بگذرند و رضايت خداوند را بر رضايت خلق خدا ترجيح دهند. بدين جهت چنين نمازي استعدادو ظرفيت يك الگوي به تمام معنا و هميشگي را در خود دارد ومي‌تواند براي مشتاقان درسي بزرگ و ماندگار باشد . درسي كه در عين عمل كردن به وظيفه شرعي داراي پيام قيام و عدم تسليم در برابر دشمنان خدا باشد . و روح عبوديت و تسليم‌پذيري در مقابل خداوند را به ارمغان بياورد و از سوي ديگر سستي و تنبلي در انجام وظايف را محكوم و مردود اعلان كند .

3. رعايت ادب اسلامي :

  يكي از درسهاي ماندگار و بسيار ارزشمند در قيام و نهضت حسيني ، رعايت آداب و اخلاق اسلامي است. نگاه كردن از دريچه اخلاق وادب به رفتارها ، كمالات و حركات امام حسين(ع) و يارانش يك دوره مطالعه‌ي آداب اسلامي است كه در سخت‌ترين حالات انسان مورد غفلت قرار نگرفته و از عده‌اي مومن و معتقد به دستورات اسلام صارد شده است . كساني كه رعايت اين گونه نكات و ظرايف براي آن‌ها آرام بخش و اطمينان‌آور است. زيرا رضاي الهي را در پِي دارد . مومناني كه همواره كلام رسول اكرم(ص) كه فرمود : « من براي تمام كردن مكارم اخلاق معبوث شدم . »[156] را زمزمه كرده و آن را به يكديگر سفارش مي‌كنند ، مظاهراَدب در حادثه عاشورا كه از جبهه‌ي امام(ع) صادر شده ، بسيار فراوان است كه از باب قطره‌اي از درياي كرامت و اخلاق حسيني مي‌توان از ياران امام(ع) به ادب حُرّ و ادب حضرت ابوالفضل(ع) اشاره كرد .

     اما حُرّ كه از فرماندهان سپاه كوفه و از سلحشوران و پهلوانان مشهور است ، اگر چه در ابتدا مانع از حركت قافله امام(ع)به سمت كوفه شد ودر نهايت آنان را به وادي كربلا كشانده و مقدمات اين جنگ نا برابر را مهيا كرده بود. ولي سرانجام با فهم و درايت و ادبي كه از خود نشان داد ، آخرت و ياري دين و امام زمان خود را بر دنيا ومطامع دنيا ترجيح داد و با حركت انقلابي خود الگويي مناسب و كم نظير بلكه بي‌نظير در توبه نصوح و پايدار در تمامي اعصار و قرون بعد از خود گرديد . وقتي كه حُرّ مانع از حركت امام شد و گفت ماموريت دارم كه جلوي شما را بگيرم تا اين كه يا بيعت كنيد و به كوفه برويم و يا از باز گشت شما به مدينه جلوگيري كنم ، امام(ع)  فرمود : « مادرت به عزايت بنشيند.» حُرّ گفت : چه كنم كه مادر شما حضرت زهرا(س) دختر رسول خدا(ص) و خيرالنساء است و من نمي‌توانم به دختر پيامبر(ص) جسارت كنم و الّا جواب مرا مي‌شنيدي . به اعتقاد برخي از علماء يكي از عوامل توفيق حُرّ و توبه و عاقبت به خيري او همين احترام به حضرت زهرا(س) و امام حسين(ع) است . به هنگام نماز نيز در جواب امام(ع) كه به او فرمود : « آيا شما با ما نماز مي‌خوانيد يا به طور مستقل و جدا ؟ » عرض كرد : ما هم با شما ودر يك صف نماز مي‌خوانيم . سخنان امام(ع) پس از نماز ظهر و عصر و نوع برخورد وي با حُرّ در طّي چند منزل در عمق وجود حُرّ تاثير گذاشت . از اين رو حُر در نامه‌اي براي عبيدالله نوشت : اينك حسين‌بن‌علي(ع) با خاندانش در سرزمين كربلا فرود آمدند . اگر با او سر جنگ داري مرا معذور دار كه من توان اين كار را ندارم . عبيدالله نيز فرماندهي لشكر را به عمربن‌سعد سپرد .»[157] روز عاشورا وقتي حُر نداي مظلوميت و نصرت‌طلبي امام(ع) را شنيد ، از خواب غفلت بيدار شد و گفت : باطل و اهل آن از رحمت خدا بدورند. من دنيا را بر آخرت ترجيح نمي‌دهم . او از مقام خود ( فرماندهي چهار هزار سوار ) چشم‌پوشي كرد و به سوي امام(ع) آمد و با اظهار خجالت و شرمندگي ، توبه كرده و از امام(ع) درخواست عفو و بخشش كرد . اين‌ها حالات روحي مردي است كه در برخي از كتاب‌هاي تاريخي در طبقه افراد مردّد به شمار آمده است .ولي با توفيقات خداوند كه قطعاً زمينه‌ي كسب آن توفيقات را با عمل خود، از جمله ادب به خاندان پيامبر(ص) فراهم كرده بود ، توانست مسير حق و صحيح را تشخيص دهد و به رستگاري و سعادت ابدي برسد . از سوي ديگر ادب حسيني شگفتي و تحسين هر انساني را بر مي‌انگيزاند . آن‌جا كه حُر درخواست عفو كرد ، امام (ع) رحمت ، به او خطاب كرد : « سرت را بلند كن ، تو آزاده‌اي همچنانكه مادرت تو را آزاده ناميده و انشاءالله در دنيا و آخرت آزاده باقي خواهي ماند .»[158]

       گر دو صد جُرم و گناه آورده‌اي                  غم مخور رو بركريم آورده‌اي

     اين سردار با ادب و غيرتمند با مجاهده و جان‌فشاني در عاشورا و شهادت خودو فرزند و برادرش در راه خدا در تاريخ جاويد و جاودان شد .

     امّا ادب حضرت عباس(ع) كه از او به عنوان اسطوره جاويد ادب در عجم و عرب ياد مي‌شود . شخصي كه بيش از 30 سال برادري با سرور آزادگان امام حسين(ع) ، اور ا برادرخطاب نكرد بلكه همواره با عنوان ( سيّدي و مولاي ) و يا با عبارت ( به قربانت شود برادر ) با او گفتگو مي‌كرد . و بنا به نقل تاريخ فقط يك بار او را برادر خطاب ، كرد آن هم در روز عاشورا بود و لحظه‌اي كه از اسب به زمين افتاد ، صدا زد : « اي برادر برادرت را در ياب .»[159]  

 سختي ميدان جنگ و كارزار و مبارزه با لشگريان فراوان و مسئوليت آب‌رساني به خيام (سقّا) و فرماندهي سپاه كوچك امام حسين(ع) هيچ كدام نتوانست آن حضرت را از جهات روحي و رواني به گونه‌اي در فشار قرار دهد كه وي ناچار شود كلامي زشت و يا بي‌احترامي نسبت به كسي انجام دهد. در هنگامي كه دست راستش قطع شد اين شعر را سرود :

وَالله ان قطعتم اليَميني          انّي اُحامي ابداً عن ديني

و عن امامٍ صادقِ اْليقيني          نَجْل البنيّ الطاهر الاَميني[160]

وي در اين اشعار حماسي به جاي استفاده از كلمه برادر از كلماتي چون امامي كه به يقين راستگو و صادق است و يا فرزند پيامبر(ص) پاك و امين، استفاده كرده است كه حكايت از نهايت ادب در رفتار وگفتار وي ،آن هم در لحظات سخت دارد . نمونه ديگر وارد شدن عباس‌بن‌علي(ع)به شريعه فرات است و بيرون آمدن بالب‌هاي تشنه كه فتوّت و جوانمردي و ادب وي به او اجازه نمي‌دهد قبل از امام(ع) و اهل خيام آب بنوشد. از اين رو آب را روي آب ريخت و مشك‌ها را پر كرد و با تشنگي از شريعه خارج شد و در اين حال با خود گفت :« به خدا قسم لب به آب نمي‌زنم در حالي كه آقايم حسين(ع) تشنه است.»[161]

   به دريا پا نهاد وتشنه لب بيرون شد از دريا

                                                                     فتوت بين جوانمردي نگر مردي تماشا كن

 اين‌ها فقط نمونه‌هايي از ظهور ادب در واقعه كربلا است ، چرا كه تمام ياران و اصحاب سيدالشهداء مُودَّب به آداب ديني و اخلاق اسلامي بودند و هر يك نمونه‌هايي از آن را در كربلا به منصِه ظهور رساندند.

4. عزّت :

  عزّت‌طلبي و ذلّت ستيزي يكي ديگر از درسها و پيامهاي قيام و نهضت حسيني است . عزت همان بزرگواري و ارجمندي است كه از صفات انساني محسوب مي‌گردد به طوري كه خواري ، حقارت ، مغلوب شدن و مقهور شدن را بر نمي‌تابد . همواره كساني كه با عزت و شرافت زندگي كرده و از جان و مال و خاندان خود گذشته‌اند اما تن به ذلت نداده‌اند در تاريخ مي‌درخشند ، سيره وزندگاني هاديان امت ، امامان معصوم(ع) و رفتار و كردار صاحبان عزت، سند تاريخي گويايي از اين معنا است . پيشوايان عزت ، كلمات و سخنان زيادي در اين زمينه به انسان‌هاي طالب كرامت عرضه كرده‌اند تا با علم و سپس عمل به آن‌ها اين كرامت انساني را زنده نگه دارند و همچنان اميدوار ، به وظايف خويش عمل كنند . امام كاظم(ع) در اين‌باره مي‌فرمايد: « مومن عزيزتر و گرامي‌تر از ياقوت سرخ است . »[162]

   بديهي است كه چون عزت از خدا و براي خدا و رسول او و مؤمنين است فقط بايد از خدا عزت را طلب كرد[163] ، كه در اين صورت از ياقوت و جواهرات ارزشمندتر خواهد بود . از اين‌رو امام علي(ع) فرمود : « يك ساعت ذلّت، با عزّت تمام دوران زندگي برابري نمي‌كند . »[164] اساساً در تفكر اسلامي هر چيزي كه زمينه‌ساز ذلّت مي‌شود مورد نهي قرار گرفته است . و در تفكر حسيني نيز شكستي كه براي دست‌يابي به عزت باشد شكست نيست بلكه پيروزي واقعي است . خاندان اهل بيت عصمت و طهارت مظهر عزت و كرامت‌اند واين صفت گرانقدر انساني در تمان شئون وجودي و زندگي آنان مشهود ونمايان است .واقعه عاشورا نيزبر اساس عزت و عزت‌طلبي و روح بزرگواري و كرامت است ، چرا كه اگر سيدالشهداء بيعت با يزيد يعني ذلت و زير بار ظلم و ستم رفتن را مي‌پذيرفت چنين حادثه‌اي اتفاق نمي‌افتاد . اما آن حضرت سر دو راهي زندگي ذلت‌بار يا مرگ شرافتمندانه و زندگي همراه با عزت ، هرگز زير بار ذلت نرفت واز مرگ سرخ با عزت استقبال كرد و فرمود : « ابن‌زياد مرا ميان شمشيرهاي آخته و ذلّت مخيّر ساخته ولي هيهات كه ذلت و ننگ را بپذيرم. (هيهات منّا الذّلّه) . »[165] كسي كه در دامان پيامبر(ص) و علي(ع) و فاطمه(س) پرورش يافته است هرگز تن به ذلت و خواري نمي‌دهد . در روز عاشورا شعارهاي امام حسين(ع) بيانگر اوج روح عزت‌طلبي و ذلت‌ستيزي است . در هنگامي كه دشمنان اسلام از هر سو امام(ع) را محاصره كرده‌اند وياران او را به شهادت رسانده‌اند ، با صداي بلند در ميدان جنگ مي‌فرمايد : « مرگ با عزت بهتر از زندگاني با ذلت است . »[166] و هنگام حمله به صفوف دشمن اين اشعار حماسي را مي‌خواند :

الموت خيرٌ من ركوب العار                    و العار اَولي من دخول النار [167]

     يعني مرگ در نزد من از ننگ و پستي بهتر و محبوب‌تر است و پذيرش ننگ بهتر از داخل شدن بر آتش است .و نيز مي‌فرمايد : « سوگند ياد كرده‌ام كه در مقابل دشمن سر فرود نياورم. من از اهل و عيال پدرم حمايت مي‌كنم ودر راه دين و آيين پيامبر(ص) كشته مي‌شوم . »[168]

مرگ با عزت اگر خونين است                   بهتر از زندگي ننگين است

     استاد شهيد مطهري(ره) پس از نقل اشعار امام(ع) مي‌گويد :" شايسته است نام اين شعار را شعار آزادي و عزت و شرافت ناميد" .[169] و در عبارتي ديگر مي گويد : «ابن‌ابي‌الحديد شارح نهج‌البلاغه كه عالمي سنّي است آورده است : حسين‌بن‌علي(ع) سيّد اِبات است يعني سالار كساني است كه زير بار زور نرفتند .»[170]   امام عزت‌طلبان در سخني ديگر پيام عزت را اين گونه به گوش ديگران رساند كه : « مرگ در نظر من چيزي جز سعادت نيست و زندگي با ظالمان براي من چيزي جز ذلت وملامت نيست . »[171] نهضت و قيام امام(ع) از اين بُعد و زاويه ، حركتي است عزت‌آفرين .چرا كه ابتداي آن و انتهاي آن و نيز محتواي اين حركت ، سراسر عزت است . در همان اوايل، زماني كه از بيعت كردن با يزيد امتناع مي‌ورزد به برادرش محمدحنفيه مي‌فرمايد : « اگر در تمام دنيا هيچ پناهگاهي براي من وجود نداشته باشدو تمام درها به روي من بسته باشد باز هم با يزيد بيعت نخواهم كرد . »[172] و از سوي ديگر در لحظات سخت روز عاشورامي‌فرمايد : « به خدا قسم هرگز دست ذلت به شما نمي‌دهم و به سان بردگان فرار نمي كنم . »[173] ياران امام (ع) نيز مانند وي حيات ابدي و مرگ با عزت را بر زندگي همراه با خواري ترجيح دادند و بدون هيچ هراسي با اعتقاد راسخ در اين راه به شهادت رسيدند .

     در مكتب حسين‌بن‌علي(ع) اساس تربيت انسان‌ها عزت مداري و زندگي همراه با عزت و شرافت انساني است . انسان تربيت شده در اين مكتب در هر شرايطي بر حفظ عزت پافشاري نموده و هرگز حاضر نمي‌شود حيات با ذلت و خواري را بر مرگ با عزت و شرافت ترجيح دهد . امام(ع) به انسان‌ها آموخت اگر عزت نباشد انسان به هر زشتي و پستي تن مي‌دهد و به هر گناهي آلوده مي‌گردد . ذلت‌نفس منشاء همه فسادها است. از اين رو بهترين راه براي اصلاح فرد و جامعه انتقال روح عزت‌مندي به آنان است . روح عزت است كه انسان‌ها را در برابر خداوند خاضع و فروتن مي‌سازد و در برابر غير خدا تسليم‌ناپذير و سر بلند مي‌نمايد ،‌امام حسين(ع) با نهضت خود و مكتب خود انسان‌ها را به عزت حقيقي كه همان ذلت در برابر خداوند و سازش‌ناپذيري در برابر غير خدا است ، رهنمون ساخت . پيام عزت پس از واقعه عاشورا مانند امواج دريا به نهضت‌ها و قيام‌هاي بعدي و به گوش هر انسان آزاده‌خواهي رسيد و رنگ آن حركت را الهي و حسيني كرد. كه قضاياي تاريخي در اين زمينه گوياي آن است . در عصر ما نيز كه به عصر خميني(ره) شهرت يافته ،‌نهضت امام خميني و انقلاب اسلامي ايران برگرفته از پيام عزت خواهي حسيني است همان‌گونه كه بنيانگذار انقلاب در كلامش فرمود : ما هر چه داريم از محرم و صفر است . اشاره به قيامي كرد كه پيام‌هاي تعالي بخش اساس آن را تشكيل مي‌دهد . از اين رو امام امت سالها قبل از پيروزي انقلاب اسلامي در سخناني نزديك به اين مضامين گفته بود :  اگر مرا از كشوري به كشور ديگر تبعيد كنند ويا جايي مرا راه ندهند دست از كلام و راه خود برنمي‌دارم چون زير بار ظلم و زور نمي‌روم . نمونه‌ي ديگر عزت و اقتدار ، جنگ تحميلي 8 ساله و دفاع جانانه مردم ايران بود كه با تحمل مشكلات و سختي‌ها ، عزت را بر ذلت ترجيح دادند و آن را در عمل به اثبات رساندند ، و شهادت تعداد زيادي از جوانان اين مرز و بوم و ايثارگري و جانبازي عده‌اي ديگر شاهد اين مدّعا است . تمام اين موارد الهام گرفته از قيام و پيام نهضت حسيني است كه در رگ و خون پيروان و مشتاقان آن امام(ع) جريان دارد ، و تا قيامت، درس و پيام آزاده‌خواهان جهان خواهد بود .

   5. فداكاري :

     فداكاري وايثار از صفات حسنه و نيك است و هر گاه بر شخصي حمل شود و آن شخص به اين صفت توصيف شود از يك وجاهت و احترام و ارزش خاصي بهره مي‌برد . فدا و فداكاري در اصل به معناي قرار دادن چيزي به عنوان بلا گردان ودفع ضرر از شخص يا چيز ديگر است. از اين رو مالي را كه براي آزاد كردن اسير مي‌دهند فِديه مي‌گويند و كفّاره‌اي كه بعضي از بيماران به جاي روزه مي‌دهند به اين نام ناميده مي‌شود . [174] در قرآن كريم پس از امتحان و آزمايش حضرت ابراهيم(ع) در ذبح فرزندش اسماعيل آمده است ، به جاي اسماعيل حيواني (گوسفند يا قوچ) فدا ميشود .[175] و يا در تاريخ مي‌خوانيم كه «جدّ پيامبر(ص) عبدالمطلب نذر كرده بود فرزندش عبدالله (پدر پيامبر) را براي خداوند قرباني كند . سپس يكصد شتر به فرمان خداوند فداي او قرار داده شد .» [176]  نمونه‌هاي فدا و فداكاري در طول تاريخ توسط انسان‌ها در رسيدن به هدفي و يا به دست آوردن چيزي بسيار فراوان است .

  حادثه عاشورا و فداكاري امام حسين(ع) و يارانش يكي از آن‌ها بلكه بارزترين و مهمترين آن‌ها است. از يك سو فداكاري اصحاب براي امام(ع) و از سوي ديگر فداكاري امام(ع) واصحاب براي خدا و دين خدا . ياران سيدالشهداء(ع) آن‌قدر دلباخته اوبودند كه براي جان‌فشاني وايثارگري سر از پا نمي‌شناختند ، و براي اثبات اعتقاد خويش از يكديگر براي فدا شدن سبقت مي‌گرفتند . در شب عاشورا وقتي حضرت زينب(س) از برادرش مي‌پرسد : « آيا يارانت را آزموده‌اي ؟ » امام(ع) مي‌فرمايد : « به خدا سوگند ، آري آن‌ها را آزموده‌ام. و همه را با صلابت و استوار يافتم ، به گونه‌اي كه اشتياق آن‌ها به كشته شدن در برابر من مانند علاقه طفل به سينه مادر است . » [177]

     ياران آن حضرت از برگزيده‌ترين افرادي بودند كه خانواده و دوستان خود را رها ساخته و در ركاب امام(ع) فداكاري و جانبازي كردند و به جهت پايداري و فداكاري خود بارها خطاب به پيشوايشان مي‌گفتند : مابه ياري تو آمده‌ايم تا جان خود رافدا كنيم و در راه حفظ جان تو تلاش كنيم واز شر دشمن ،‌تو را حفظ كنيم . حادثه‌ي عاشورا از اين جهت در ميان حوادث تاريخ يك حادثه‌ي استثنائي است . چرا كه رهبر و هادي آن كسي است كه براي نجات اسلام قيام مي‌كند در حالي كه فساد همه جا را فرا گرفته و كسي هم حاضر نيست به او كمك كند و امام حسين(ع) در اين راه خود را فدا مي‌كند و از سوي ديگر ياران او نيز در كمال فداكاري و از خود گذشتگي خون خود را نثار حيات اسلام مي‌كنند تا آن را تنومند وپايدار سازند . آن‌ها چون دل و جانشان پر از عشق و ايمان به خدا بود ، ترس در قاموس‌شان بي‌معنا بود .« به شخصي كه در كربلا عمرسعد را همراهي مي‌كرد گفتند : "امام(ع) و يارانش را چگونه ديدي ؟ و چرا اين اشتباه را مرتكب شدي ؟ " گفت  : "آن‌ها بي‌باك بر ما يورش مي‌بردند و ما را از چپ و راست درو مي‌كردند و صفوف ما را در هم مي‌شكستند. آنان خود را به كام مرگ مي‌افكندند. اگر لحضه‌اي با آن‌ها مدارا مي‌كرديم همه ما را از بين مي‌بردند. از اين رو كاري از ما بر نمي‌آمد" » [178] يكي از آن فداكاران عمربن‌قرظه است كه از حضرت اجازه خواست و وارد ميدان شد و جمع زيادي را به هلاكت رساند. سپس در كنار امام(ع) قرار گرفت و تيرها و ضربه‌هاي شمشير كه به قصد ضربه زدن به امام(ع) وارد مي‌شد با سپر قرار دادن بدن خود مانع از صدمه ديدن امام شد ، ودر آخر پس از جراحات زياد گفت : اي پسر رسول خدا(ص) آيا به عهد خود وفا كردم ؟ حضرت فرمود : « بله ، تو در بهشت پيش روي من هستي . »[179]     در شب عاشورا كه دشمنان زيادي با سلاحهاي فراوان ، در كربلا جمع شده بودند و كشته شدن حسين(ع) و اصحابش قطعي و حتمي به نظر مي‌رسيد ياران آن حضرت، زيباترين جلوه فداكاري را به نمايش گذاشتند ، و در جواب سخنان امام(ع) كه توصيه كرد شما مي‌توانيد از تاريكي شب استفاده كنيد و فرار كنيد، زيرا آن‌ها با من كار دارند ،‌همگي يك صدا گفتند :« هرگز ما شما را تنها نمي‌گذاريم گرچه كشته شويم و بدنهايمان قطعه قطعه گردد . ما جان و مال و خاندان خود را فداي تو مي‌كنيم.»[180] بدين ترتيب ياران امام حسين(ع) در راه پيشواي خود از هر گونه فداكاري و جان‌بازي دريغ نكردند و هرگز به خود اجازه ندادند در حالي كه زنده هستند آسيبي به آن حضرت برسد و يا ميان آنان و رهبرشان جدايي حاصل شود .

     بدون ترديد اين گونه روحيّه‌ها و فداكاري‌ها بدون ايمان راسخ و اعتقاد قلبي و بينش و آگاهي صحيح و عميق ، حاصل نمي‌شود و معنا پيدا نمي‌كند . در حقيقت اين شناخت درست از امام(ع) و امامت است كه مي‌تواند چنين آثاري داشته باشد . شناختي همچون شناخت حضرت عباس‌بن‌علي(ع) كه امام سجاد(ع) در ياد او فرمود : « خدا رحمت كند عباس(ع) را كه ايثار كرد و خود را فداي برادرش كرد تا اين كه دست‌هايش قطع شد و خداوند دو بال به جاي آن‌ها به او داد تا با ملائك در بهشت پرواز كند. همان گونه كه براي جعفربن‌ابي‌طالب دو بال قرار داد . براي عمويم عباس(ع) نزد خداوند مقام و منزلتي است كه تمام شهدا در قيامت بر آن حسرت مي‌برند .» [181]

     و يا فداكاري حضرت علي‌اكبر(ع) كه هر گاه بر دشمن حمله مي‌كرد ، ترس و وحشت در دل آن‌ها مي‌افتاد و مجبور به عقب نشيني و يا فرار مي‌شدند .«وی با وجود تشنگي ،تعداد زيادي از دشمنان را به هلاكت رساند و در رجزهاي خود ، حمايت از پدر و امام بر حق را شعار خود ساخته و عقائد خويش را بيان مي‌كرد . تا اين كه با لب تشنه به شهادت رسيد.»[182]  تمام ياران امام(ع) با فداكاري ، از دين حمايت كردند . تاريخ كربلا پر است از صحنه‌هاي فداكاري عباس‌ها ، علي‌اكبرها ، عابس‌ها ، اَنَس‌ها ، حبيب‌ها ، زُهيرها و بُريرها و ديگر ياران فداكار آن حضرت كه تاريخ تا كنون هرگز به خاطر ندارد جمعي اندك را كه به لشگري بي‌شمار بتازند و حمله كنند و با فداكاري خود از دين خدا و محبوب خدا حمايت كنند . درس گرفتن از عاشورا در اين گونه درسهاست ، درس فداكاري براي دين ، فداكاري براي امام و رهبر ، خود را نديدن و قانون خدا را ديدن ، خود را به زحمت انداختن و رنج كشيدن براي رضاي خداوند ، از هوس‌ها و هواهاي نفساني و دنيوي گذشتن و به حقايق و ملكوت پيوستن ، حمايت از حق و حقانيت تا سر حدّ جان دادن ، كوشش و تلاش در مسير تحقق انگيزه‌هاي الهي و نيّات پاك و صادق انساني و در يك كلام خدا را ديدن و خود را نديدن .

     6. حيا و غيرت :

     يكي ديگر از درسهاي ماندگار عاشورا حيا و غيرت است . البته اين دو واژه به يك معنا نيستند بلكه دو معناي متفاوت از هم دارند . حيا به معني شرم داشتن از انجام زشتي‌ها و برخي اعمال است و در اصطلاح حالت رواني خاصي است كه موجب متانت و وقار در رفتار و حركات و سكنات انسان مي‌شود . و هر چه اين حالت در انسان قوي‌تر باشد ، از شخصيت وزين‌تري برخوردار است . و رفتارش سنجيده‌تر خواهد بود واز آنچه كه با آراستگي شخصيت منافات دارد بيشتر اجتناب مي‌كند . حياء، خُلق پسنديده‌اي است كه انسان را بر ترك گناه و فعل زشت برمي‌انگيزاند . حياء در روايات اسلامي از جايگاه ويژه‌اي برخوردار است به طوري كه آن را محصول وثمره ايمان و حتي خود ايمان شمرده‌اند . امام صادق(ع) دراين‌باره فرمود : « حياء از ايمان است و ايمان در بهشت » و يا در روايتي ديگر آمده است : « كسي كه حياء ندارد ايمان ندارد . »[183]

     بنابراين ميان حياء و ايمان رابطه‌اي مستقيم و محكم بر قرار است. پس هر چه‌قدر بر ايمان افزوده گردد ، حياء و احساس شرمندگي از گناه ومعصيت بيشتر مي‌شود . و عكس آن هم صادق است يعني هرچقدر ايمان ضعيف‌تر باشد ، حالت جسارت و گستاخي براي انجام گناه بيشتر است . البته حياء در روايات دو نوع است :   1. حياي عقل        2. حياي حمق و ناداني .

     حياي بر آمده از عقل همان حياي پسنديده است كه معادل ايمان ودين معرفي شده است . انسان مؤمن باحياء است ولي حياي او مانع از پرسش و سوال كردن نمي‌شود ، بدين جهت هر چه نمي‌داند ، مي‌پرسد و جهل خودرا به علم تبديل مي‌كند. اما پرسش او نيز با وقار و متانت است . اين همان حياي عقل و حياي پسنديده است كه در مقابل حياي ناپسند يعني كم‌رويي و خجالت غير متعارف كه سبب شود وي چيزي نگويد و پرسش‌هاي خود را مطرح نكند كه نتيجه آن ماندن در جهل است. پس حياي ممدوح و مورد پسند همان حالت شرم از گناه و اعمال زشت است كه موجب سنگيني شخصيت و وقار مي‌گردد به گونه‌اي كه از اعمال و رفتار جِلف و سبك و خارج از شأن اجتناب مي‌كند . اما غيرت به معناي حميّت و محافظت و تلاش در نگه‌داري آن چه كه حفظش ضروري است مي باشد. غيرت يكي از حالات نفساني است كه از قوتّ نفس و بزرگ منشي انسان سرچشمه مي‌گيرد . غيرت و غيرت‌ورزي يكي از كمالات انساني است كه دست پر توان آفرينش آن را در انسان مخصوصاً مؤمنان پرهيزگار قرار داده است . وجود غيرت در جامعه انساني تا آن‌جا ضروري و حياتي است كه رسول خدا(ص) فرمود : «آگاه باشيد كه خداوند محرمات را حرام و حدود را وضع كرد و هيچ كس غيورتر از خدا نيست كه از روي غيرت زشتيها را حرام كرده است .»[184] از اين رو خداوند به هر غيرتمندي نظر لطف و مرحمت دارد . امام صادق(ع) فرمود : « خداوند غيور است و هر غيرتمندي را دوست دارد . »[185] با توجه به معناي غيرت ، از روايات بدست مي‌آيد كه غيرت انواعي دارد مثلاً غيرت ديني ، غيرت ناموسي و غيرت ملّي . غيرت ديني يعني انسان مسلمان نسبت به كيان و حدود اسلام و آن‌چه بدان مربوط مي‌شود حسّاس باشد و با تمام توان از كوچك‌ترين خدشه و تعرّضي نسبت به آن جلوگيري كند . از اين رو امام علي(ع) فرمود: « غيرت مرد ،عين ايمان است . »[186]  و منظور از غيرت ناموسي، حمايت و حفاظت از ناموس خود و هم كيشانش در برابر هر گونه گزندي است.و هم‌چنين رعايت عفت شخصي و عمومي و شئوون اجتماعي به گونه‌اي كه از ارتباط غير ضروري نامحرم و هر گونه خود‌آرايي در اجتماع و رفت و آمدهاي غير ضروري و پوشيدن لباس‌هاي جِلف و سبُك ، پرهيز كند و با غيرت و حفاظت از حريم خود ، زمينه‌هاي ظهور و بروز مفسده را از بين ببرد.و منظور از غيرت ملّي ، احساس مسئوليت در برابر تماميّت ارضي كشور اسلامي و دلسوزي و حمايت از مسلمانان و حبّ به وطن است.در روايت آمده است:« وطن دوستي از ايمان است.»[187]با عنايت به سه نوع غيرت ، انسان مومن ،هم داراي غيرت ديني است و هم غيرت ناموسي و هم غيرت ملي.نمونه‌هاي حيا و غيرت در قضاياي تاريخي اسلام فراوان نقل شده است ولي در رأس آنها حادثه عاشوراست كه هم امام ، غيور و با حياست و هم يارانش ، و در مقابل هم فرماندهان دشمن مثل ابن زياد ، عمر سعد و شمر بي حيا و بي غيرت هستند و هم لشگرياني كه در برابر امام حسين صف آرائي كرده و قصد كشتن امام حسين(ع) و غارت خيام خاندان پيامبر (ص) را دارند.البته در حادثه كربلا غيرت ديني و ناموسي رنگ و روي بيشتري دارد تا غيرت ملّي چون دين داران و متدينين واقعي در مقابل بي دينان و خدانشناسان قرار گرفتند.با چنين وصفي ، امام حسين (ع) كه مظهر شرم و حيا و غيرت بود« وقتي احساس كرد شهادتش نزديك است به حضرت زينب(س) فرمود: لباس و پيراهن بي‌ارزشي را كه دشمن به آن رغبت ندارد به من دهيد كه زير زره بپوشم تا بلكه پس از كشته شدنم كسي آن را از بدنم در نياورد . لباسي براي اوآوردند و حضرت آن را پاره پاره كرد و زير لباس‌هايش پوشيد تامبادا به‌آن طمع كرده و به غارت برند و بدنش پس از شهادتش عريان بماند .»[188]

     اين حياي امام(ع) است. آن هم نه فقط در زمان حيات و زنده بودن بلكه به فكر پس از شهادت و مرگ خود نيز مي‌باشد. اما دشمن بي‌حيا« پس از شهادت آن حضرت از آن لباس پاره‌پاره شده و خون‌آلود هم نگذشت و آن را به عنوان غنيمت از تن امام(ع) بيرون آورد و بدن عريان فرزند رسول خدا(ص)را با نهايت بي‌احترامي سه روز در صحراي كربلا روي زمين قرار داد .»[189] ياران باوفاي او نيز به دليل ايمان و اعتقاد به امامت و دين خدا ، از اين كه آن حضرت را در كربلا در ميان دشمنان گرگ‌صفت تنها بگذارند حياء كردند و همگي با هم، هم‌پيمان شدند كه تا آخرين قطره خون از خاندان عصمت و طهارت(ع) حمايت كنند . جلوه‌هاي غيرت نيز در درياي وجود سيدالشهداء موج مي‌زد . او نه تنها خود غيرتمند بود بلكه درس غيرت را به همه آموخت . پيام حيات و مرگ آن حضرت به ديگران اين بود كه حافظ دين و ناموس خود باشند و بيشترين حساسيت را در دفاع و صيانت از آن‌ها داشته باشند . امام(ع) اين درس را حتي در آخرين لحظات خود در زماني كه توان و رمقي در بدن نداشت به ديگران داد . و اين چنين فرمود : « اي پيروان خاندان ابوسفيان اگر دين نداريد و از معادنمي‌ترسيد در دنياي خود آزاد مرد باشيد . »[190] اين سخن بر خاسته از حميّت و غيرت امام(ع) است كه به دشمنان فهماند كه شما با من در جنگ هستيد نه با اهل خيام و كودكان و زنان و تا من زنده هستم غيرتم اجازه نمي‌دهد كه غارت خيام و اهل آن را نظاره كنم و شما نيز اگر غيرت داريد نبايداين كار را انجام بدهيد . امّا چون دشمنان بويي از غيرت نبرده بود ، «خيمه‌ها راغارت كردند و زنان و كودكان را به اسارت بردند . جلوه‌ي ديگر غيرت ،در كوفه نمايان شد ، آن هنگام كه حضرت زينب(س) از مردم پوشش و چادري براي پوشاندن نواميس رسول خدا(ص) طلب كرد»[191] و بااين كار سعي در بيدار كردن روح غيرت و دين داري در كوفيان كرد . اين موارد و نمونه‌هاي ديگر كه به جهت اختصار در اين نوشتار جاي بيان آن نيست تا قيامت براي همه مسلمين به‌ويژه ارادتمندان آن امام(ع) اين پيام را دارد كه اگر ما جان خود را فداي دين كرديم . تمام همّ ‌و‌ غمّ ما حفظ دين و قوانين ودستورات آن بود. از جمله حياء و غيرت ، از اين رو مؤمن واقعي كسي است كه به تبعيت از شهداي كربلا و اسوه‌هاي مقاومت و غيرت ، حياء و غيرت را در زندگي و اعمال و رفتار خود حاكم كند و در اين زمينه از هيچ تلاشي دريغ نورزد و در مرحله‌ي بعد ديگران را به پرورش حياء و غيرت‌ورزي و غيرت‌طلبي دعوت و ارشاد نمايد . بدون ترديد اين پيام و درس در زمان ما بسيار ضروري است چرا كه تمام هجمه‌ها و تبليغات فرهنگي بيگانگان و معارضين اسلام بر اين امر متمركز شده است كه روح غيرت و حياء را از جوانان و جوامع اسلامي بگيرند و يا تضعيف كنند و از آن‌ها انسان‌هايي بي‌تفاوت و بي‌غيرت و لااُبالي بسازند تا به اهداف شوم و پليدو شيطاني خود برسند .اما ياد حسين(ع) و يارانش و ياد واقعه عاشورا و دلاورمردان عرصه عشق ،از بين برنده و نابود كننده نقشه‌هاي شيطاني است و اين ادعا را ملت شريف ايران و جوانان غيور اين مرز و بوم در عمل به اثبات رسانده‌اند و با هوشياري كامل آن را ادامه مي‌دهند .   

فصل دوم :

     عبرت‌هاي عاشورا :

     عبرت ، پند و اندرزي است كه از نگاه دقيق همراه با تفكّر بر حوادث تاريخ به دست  مي‌آيد . برداشتي است كه در آن علم و انديشه وجود دارد و نگرشي است بر احوال ديگران و گذشته‌گان و ارزيابي پيروزي و شكست آنان در جهت بكارگيري آن‌ها براي آينده و آينده‌گان اگر چه اين نوع نگرش بيشتر ناظر بر احوال منفي و صحنه‌هاي شكست و نكات ضعف است . عبرت آئينه‌اي است كه در آن عوامل پيروزي و شكست ، كاميابي و ناكامي ، خوشبختي و بدبختي ، سربلندي و ذلّت و خلاصه آن‌چه در زندگي انسان ارزش دارد و آن‌چه بي‌ارزش است همه ديده مي‌شوند . آئينه‌اي كه مشاهده آن عمر كوتاه مدّت هر انسان را به اندازه عمر تمام بشيريّت طولاني مي‌كند .[192] چرا كه مطالعه و بررسي و سير در احوال گذشته آن هم با نگاه عبرت‌بين به منزله بودن با آنان و كسب تمام تجارب آن‌هاست . اميرمؤمنان‌علي(ع) در رواياتي به فرزندش امام‌حسن(ع) مي‌فرمايد : « اي پسرم من اگر چه نبودم تا با كساني كه پيش از من بودند زندگي كنم اما در كارهاي آن‌ها نگاه كردم و در خبرهاي آنان انديشيدم و در نشانه‌هاي آن‌ها سير كردم تا آن‌كه مانند يكي از آن‌ها شدم بلكه گويا به سبب آن چه از كارهاي آن‌ها  به من رسيده با اوّل آنان تا آخر آن‌ها زندگي كرده‌ام و صافي آن را از تيرگي و سود آن را از ضررش شناختم .»[193]

     در واقع سيردر تاريخ براي عبرت گرفتن است يعني چراغ راه آيندگان نه فقط نقل حوادث وگذشتن از كنار آن‌ها ، خداوند متعال در آخر سوره يوسف پس از بيان داستان و سرگذشت حضرت يوسف مي‌فرمايد : « همانا در حكايت آنان براي صاحبان عقل عبرت كامل خواهد بود . »[194] و در آيه‌اي ديگر مي‌فرمايد : « اي صاحبان بصيرت ، عبرت بگيريد . »[195]

     در روايات و كلمات معصومين(ع) نيز بسيار توصيه شده كه از حوادث و گذر دنيا عبرت بگيريد و بي‌تفاوت و بدون انديشه وتفكّر از كنار آن‌ها نگذريد . در عبارتي كوتاه اميرمؤمنان‌علي(ع) چنين آورده است : « مؤمن با چشم عبرت به دنيا نگاه مي‌كند . »[196] و در سخني ديگر فرمود : « خدا رحمت كند بنده‌اي را كه در امور و حوادث تفكّر كند و عبرت بگيرد . »[197] و همچنين در حديثي ديگر فرمود : «چقدر عبرت زياد است ولي كساني كه بايد از آن بهره ببرند و عبرت‌بين باشند كم هستند . »[198] به هر جهت تاريخ در حال گذر و تكرار است و تلخي‌ها و شيريني‌ها ، كاميابي‌ها و ناكامي‌ها و..... همواره تجديد مي‌شوند واين انسان بصير است كه با تامّل در آن‌ها عبرت مي‌گيرد . بنابراين نگاه ما نيز در بيان حوادث تاريخي و سير در وقايع آن بايد با ديده عبرت‌بين باشد تا براي ادامه راه و آيندگان نوري باشد كه از آن استفاده كنند و در بعضي مواقع از ضررهاي اجتماعي جلو‌گيري به عمل آورند . قيام عاشورا نيز حادثه‌اي است تاريخي وداراي درس‌ها و عبرت‌ها . درس‌هاي آن داراي نكات مثبت ،‌افتخارآفرين همراه با زيبايي‌ها آن است. و عبرت‌هاي آن داراي نكات آموزنده وتكان دهنده همراه با تنبّه براي انسان است تا اينكه در آينده بتوان از تكرار وضعيت مشابه جلوگيري كند و گرفتار حوادث نگران كننده و جان‌سوز آن نگردد . واقعه‌ي عاشورا برخلاف حوادث وداستان‌هاي تاريخي كه چه بَسا افسانه‌اي و خيالي مي‌باشند نيست. بلكه يك واقعيّت تاريخي است كه عينيّت خارجي داشته و به همين دليل تاثير آن فوق‌العاده زياد و تكان دهنده و پُربار است . از اين رو در اين قسمت از نوشتار فقط به چند عبرت و در واقع به مهم‌ترين عبرت‌هاي عاشورا مي‌پردازيم .

 1. عدم آشنايي و تحليل درست از وقايع و حوادث :

     تاريخ و حوادث تاريخي نشان داده است ، ناآگاهي ، عدم آشنايي و نداشتن تحليل درست و واقع‌بينانه از وقايع، بستر مناسبي براي نفوذ افكار و عقايد انحرافي و باطل و نيز تحريف حقايق تاريخي است . همواره وجود جهل و ناآگاهي و نداشتن بصيرت ديني و سياسي و قدرت نداشتن بر تجزيه مسائل جاري ، زمينه پرورش بسياري از ستمكاران و ظالمان و نيز بوجود آمدن قدرت‌هاي باطل و سركش و استحكام پايه‌هاي حكومت آنان بوده است . عاملي كه در فراگير شدن تبليغات مسموم و بوجود آمدن بدعت‌ها ، كه در نهايت تضعيف و نابودي حق و حقيقت را بدنبال دارد ، بسيار مؤثر است و از اهميّت به سزايي برخوردار است . حادثه عاشورا نيز يكي از حوادث تاريخي بلكه از مهم‌ترين آن‌ها در تاريخ اسلام است ، كه از اين امر مستثنا نيست حادثه‌اي كه در آن مسلمانان در برابر امام زمانشان صف‌آرايي مي‌كنند و رهبر الهي خود را به فجيع‌ترين شكل ممكن به شهادت مي‌رسانند . و در اين حادثه و پس از آن حتّي مانند يك مسلمان با او رفتار نمي‌كنند با قساوت و بي‌رحمي تمام او را مي‌كشند سپس بدنش را مُثله كرده ، سر از بدن جدا مي‌كنند ، و بدن او را دفن نمي‌كنند سپس با اهل و عيال او كه خاندان پيامبر(ص) هستند مانند اسيران ترك و روم برخورد مي‌كنند ، و آنان را به اسارت مي‌برند . و اموالشان را به غارت برده و حرمت آنان را هتك مي‌كنند . عاشورا از وقايعي نيست كه نطفه آن در يك روز بسته شده باشد بلكه نتيجه پنجاه سال كار فرهنگي و تبليغي است كه بر روي جهل و عدم آگاهي و عدم معرفت صحيح مردم از امام(ع) ، دين و شرايط سياسي ،‌اجتماعي ، استوار است . مطالعه و سير در عاشورا به خوبي مي‌تواند اين ادعا را به اثبات برساند . مردم ناآگاهي كه با جهل خود بيست و پنج سال علي(ع) را خانه‌نشين كردند و خود را از فيض ديدار او و عدالت الهي او محروم ساختند و در هنگام رجوع به آن حضرت نيز ( در حكومت پنج ساله ) او را خون به دل كردند و خود را از رحمت خدا دور ساختند . در زمان امام حسن‌مجتبي(ع) نيز او را با پول و زخارف دنيا عوض كرده و تنها گذاشتند . جدا شدن از اهل بيت(ع) سبب شد تا در وادي غفلت بيشتر فرو روند و انحراف آنان از صراط مستقيم بيشتر شود . تا جايي كه با قصد قربت به كربلا بيايند و در كشتن و غارت كردن فرزند رسول خدا(ص) از يكديگر سبقت بگيرند[199] . و جنگ با امام حسين(ع)را با شعار ( اي لشگريان خدا سوار شويد ، شمارا به بهشت بشارت مي‌دهم )[200] آغاز كنند و به گونه‌اي امام(ع) را به قتل برسانند كه حيوانات درّنده را به آن نحو نمي‌كشتند . امام باقر(ع) در اين‌باره فرمود : « امام حسين(ع) را به گونه‌اي كشتند كه پيامبر(ص) مردم را از كشتن حيوانات درنده به آن نحو ، نهي فرموده بود . آن حضرت را با شمشير و نيزه و چوب و عصا كشتند . »[201]

     آري دشمن از جهل و ناآگاهي مردم اين گونه استفاده كرد و پس از واقعه عاشورا براي خاموش كردن چراغ حق و جلو‌گيري از رسيدن پيام قيام امام(ع) با خريدن برخي از دين‌فروشان دنيا‌طلب «شايعه كردند كه حسين(ع) با شمشير جدّش كشته شد ، يعني به حكم رسول خدا(ص) كشته شد . چون عليه اميرالمؤمنين خروج كرد و حكم خروج كننده قتل است . اين كلام دروغ آن چنان در مردم تاثير گذاشت كه پس از شهادت آن حضرت به شكرانه اين عمل چندين مسجد ساخته شد .»[202] تمام اين آثار كه باعث فريب خوردن و گمراهي عدّه زيادي شده همه ريشه در نداشتن اطلاعات و آگاهي صحيح از اوضاع زمان و امام زمان(ع) بود . گرچه نقشه‌هاي بني‌اميّه بر اثر افشاگري‌ها و پيام‌رساني‌هاي امام سجاد(ع) و حضرت زينب(س) و كاروان اُسرا ، نقش برآب شد . و قيام‌هاي متعدّدي در راستاي قيام حسيني(ع) بوجود آمد وپس از چند سال حكومت بني‌اميّه را منقرض كرد ، امّا انسان‌هاي بسياري در اين مبارزه فرهنگي فدا شدند و جامعه‌ي اسلامي از سازندگي و پيشرفت در علوم و تربيت و كسب معارف الهي باز ماند   بدون ترديد اين وضع از عدّه‌ي زيادي كه عوام جامعه را تشكيل مي‌دهند سر مي‌زندكساني كه قدرت تشخيص ندارند و هر طرف كه باد بوزد به همان طرف تمايل پيدا مي‌كنند .‌مانند عدّه‌اي كه اطراف مسلم‌بن‌عقيل را در ابتداي امر گرفتند و خود را از طرفداران و مريدان او معرّفي كردند ولي با پيدا شدن ابن‌زياد و اطرافيان او ، مسلم را تنهاگذاشتند . « البته حركت عوام يك جامعه نيز تحت تاثير خواص جامعه است و در صورتي كه خواص نيز دين خود را به دنيا بفروشند آن وقت حسين‌بن‌علي(ع) به مسلخ كربلا خواهد رفت و يزيدها بر سر كار مي‌آيند و بني‌اميّه بر كشور پيغمبر(ص) حكومت مي‌كند . »[203]   دستگاه بني‌اميّه نيز از اين خلأ موجود در جامعه با توجيهات ديني و مذهبي در اغفال افكار مردم استفاده كرد . از اين رو هنگامي كه يزيد سر مقدّس امام(ع) را در مقابل خود ديد گفت : مي‌دانيد چرا حسين(ع) به اين روز افتاده است ؟ و حال آن كه جدّ و مادر او از جدّ و مادر من بهتر بود ؟ به اين دليل است كه اوآية ( قل اللهم مالك الملك تؤتي الملك مَن تشاء و تَنزِع الملك ممن تشاء و تُعّز مَن تشاء و تُذّل من تَشاء ... )[204] را نخوانده است .[205]  يزيد به آيه‌اي استدلال كرد كه در ظاهر با فكر جبرگرايي و مجبور بودن انسان‌ها در افعالشان سازگاري دارد ، تااين گونه تظاهر كندكه اگر من امير شما هستم و بر شما حكومت مي‌كنم ،‌خواست خداوند است و اگر حسين(ع) كشته شده است باز خواست خداوند است . و يا هنگامي كه با حضرت زينب(س) گفتگو مي‌كند مي‌گويد :" پدرت و برادرت از دين خارج شدند." [206] و نمونه‌هاي ديگري كه در تاريخ اسلام موجود است همگي حكايت از جهل و عدم اطّلاع كافي مردم از دين و رهبر ديني و اوضاع جاري سياسي زمان خود دارد. . عبرت از اين واقعه در زمان ما نيز با توجه به اين كه نظام جمهوري اسلامي الهام گرفته از قيام سرخ حسيني است ، كارآيي بسيار بالايي دارد ، بويژه اين كه يكي از راه‌هاي نفوذ بيگانگان و اجانب بهره‌بردن از ناآگاهي و عدم بينش صحيح و عدم معرفت درست از اركان دين وامور جاري و اوضاع سياسي افراد جامعه، به خصوص قشر جوان است كه تمام مرزهاي فكري و اعتقادي را مورد صدمه قرار داده و انسان را به سوي بي‌تفاوتي و خمودي سوق مي‌دهد . و به وادي غفلت مي‌كشاند در اين صورت است كه عملاً ميان افراد جامعه و بزرگان و رهبران و هاديان آن جامعه جدائي حاصل شده و سير نزولي و سقوط شروع مي‌شود . امّا در مقابل، سير در عاشورا چشمان عبرت‌بين به انسان عطاء كرده واستفاده از عبرت‌ها ، ايجاد بصيرت مي‌كند و چشم با بصيرت خطا نمي‌كند چون حقايق و واقعيت‌ها را مشاهده كرده و بر اساس آن برنامه‌ريزي مي‌كند كه نتيجه آن جلوگيري از تكرار حوادث تلخ تاريخ از جمله حوادث تلخ عاشورا است . شايد اين قسمت از زيارت اربعين رساترين وصف از كربلا و شهادت امام حسين(ع) و يارانش و حكايت از اين عبرت بزرگ باشد. . آن‌جا كه مي‌خوانيم : « و حسين(ع) جانش را فداي تو كرد تا بندگانت را از جهالت و سرخوردگي رهايي بخشد »[207] اين است حقيقت و عبرت كربلا كه پايان جهالت و سردرگمي و بلاتكليفي است .

     2. سعادت و شقاوت در گرو انتخاب :

     در بينش اسلامي اعمال و افعال انسان تابع انتخاب و آن نيز تابع اختيار و اراده انسان است . اختيار و اراده هم از خصوصيات و نعمت‌هاي خداوند محسوب مي‌گردد ، به اين معنا كه خداوند ، قدرت و توان و همچنين اراده و اختيار را در انسان ايجاد كرده و او را مسئول تمام اعمالش مي‌داند . اگر در معارف اسلام سخن از اعمال و پاداش و عقاب و بهشت و جهنم است همه اين‌ها در گرو اعمال اختياري و انتخاب صحيح و يا نادرست است. از اين رو تمام اعمال و افعال انسان منتسب به خود اوست . و به اصطلاح عاميانه سرنوشت انسان به دست خود اوست . يعني نمي‌توان گفت من فلان كار را نكردم بلكه خدا كرد . و از طرف ديگر نمي‌توان گفت خداوند هيچ نقشي در افعال ما ندارد و من مستقلاً تمام كارها را انجام مي‌دهم .[208] وجود اختيار و اراده و قدرت و تصميم‌گيري كه خداوند به ما اعطاء كرده است ماند وجود نيروي برق در شبكه سيستم برق‌رساني است و انتخاب كردن كاري ( انجام دادن و يا ترك كردن ) مانند كليد برق است . به اين معنا كه اگر بخواهم مكاني راروشن كنم با اراده و اختيار خود كليد جريان برق را مي‌زنم و اگر نخواهم مكاني روشن باشد كليد قطع جريان برق را انتخاب مي‌كنم . بدين جهت انسان آزاد آفريده شده است . او با تعقّل و تفكّر مي‌تواند اراده انجام كاري را بكند و آن راانتخاب كرده و سپس به عمل آورد . قرآن كريم در آياتي به اين توان دروني انسان تصريح دارد .از جمله آنجاكه مي‌فرمايد : « ما راه را به او نشان داديم خواه پذيرا شود و شكراين نعمت را بجا آورد و خواه اِعراض كرده و كفران كند . »[209] به عبارت ديگر خداوند راه و چاه را نشان داده و ديده بينا را در اختيار گذاشته و مردم را مخيّر ساخته تا در اعمال خود راه را انتخاب كنند و اگر او را اطاعت مي‌كنند بااراده خود وارد عمل شوند واگر عصيان مي‌كنند ديگران را مقصِّر ندانند و خود را سرزنش كنند . همواره اعمال انسان نتايج اراده و انتخاب انسان است كه در هر صورتي داراي آثاري مي‌باشد . اگر عمل نيك باشد ، توفيق و هدايت به سوي خدا را در پي دارد و اگر شرّ و زشت باشد بر تاريكي و تيرگي قلبش افزوده شده و از رحمت حق دور مي‌شود .[210] شاهد اين سخن دو آيه از قرآن كريم است كه در يكي مي‌فرمايد: « اگر پرهيزگاري پيشه كنيد خداوند حسّ تشخيص حق از باطل را در شما زنده كرده وبه شما روشن‌بيني عطاء مي‌فرمايد . »[211] و در آيه ديگر مي‌فرمايد : « عاقبت افرادي كه اعمال بد انجام مي‌دهند تكذيب و استهزاء كردن آيات خداست. »[212]

     امّا نسبت اراده و انتخاب در افعال، با سعادت و شقاوت اين گونه است كه «انسان از همان ابتداي امر هر فعلي كه انجام مي‌دهد ، از آن فعل هيئتي و حالتي از سعادت و شقاوت در نفسش پديد مي‌آيد واگر اين فعل تكرار شود ، آن حالت شدّت يافته و در نفس انسان نقش مي‌بندد و به صورت طبيعت ثانوي يا همان مَلَكه در مي‌آيد. حال اگر آن مَلَكه، سعيده باشد آثاري متناسب با آن ، و اگر شقيّه باشد، باز آثاري متناسب با آن خواهد داشت .»[213] البتّه معناي سعادت و شقاوت همان خوشبختي و بدبختي است كه رابطه مستقيم با اعمال دارد . اگر اعمال شخصي ، خوب باشد موجب سعادت واگر بد باشد موجب شقاوت و بدبختي او خواهد بود . مطالعه‌ي در تاريخ انسان و حوادث تاريخي هميشه چهره‌هايي از انسان سعيد و شقي را به تصوير مي‌كشد . مانند : موسي(ع) و فرعون ، ابراهيم(ع) و نمرود و در تاريخ اسلام مانند : علويّون، اهل بيت(ع) و شيعيان و بني‌اميّه و بني‌عباس ، چهره‌هاي سعيدي همچون امامان معصوم(ع) و اصحاب آن‌ها ، زيدبن‌علي(ع) ، يحيي‌‌بن‌زيد ، حسين‌بن‌علي( شهيد فَخّ ) و چهره‌هاي نگون بختي همچون حكّام بني‌اميّه ( معاويه ، يزيد ،‌وليدبن‌يزيد ، هشام‌بن‌عبدالملك و ..... ) و حكّام بني‌عباس ( منصوردوانيفي ، هارون ، مامون ،‌امين و... ) حادثه عاشورا نيز از اين امر مستثنا نيست ، يك طرف جناح حق و لشگريان نور با چهره‌هاي نوراني مانند : امام‌حسين(ع) ، حضرت‌عباس(ع) ،‌حضرت‌علي‌اكبر(ع) ، حضرت‌قاسم(ع) ، حبيب‌بن‌مظاهر ، زُهِير ، بُرير و .... ، و جناح ديگر ، جبهه ظلمت و تاريكي با چهره‌هاي مكدّر و شيطاني اشخاصي چون : عمربن‌سعد ، شمر ، خولي ، حرمله و... ، هر دو گروه با اختيار و اراده خود مسير و راهشان را انتخاب كرده‌اند ، و به خوبي مي‌دانند كه چه مي‌كنند و براي چه چيزي به كربلا آمده‌اند گرچه عدّه‌اي نيز مردّد ودو دل هستند ،‌امّا اكثر افراد حاضر در كربلا با علم و آگاهي وانتخاب خود پا در اين عرصه نهادند ، و در نهايت امر ، برخي سعادتمند و رستگار شدند و برخي ديگر در گروه اشقياء در آمدند و زيان‌كار در دنيا و آخرت شدند . از اين گروه مي‌توان عمر‌بن‌سعد را نام بُرد . كسي كه در سوم محرم وارد كربلا شد و فرماندهي سپاه يزيد را بر عهده داشت . و بسيار دنيا‌طلب بود . عبيدالله جهت ترغيب وي براي جنگ با امام حسين(ع) وعده ولايت و حكمراني مُلك ري را به او داده بود . عمرسعد براي انديشه و تفكّر از اين پيشنهاد تقاضاي مهلت و زمان كرد . پس از مدّتي انديشيدن با اين كه همه اطرافيان او را نهي كرده بودند ولي دنياطلبي بر او غالب شد و پا به ميدان جنگ با امام(ع) گذاشت . بااين كه آن حضرت نيز عمرسعد را نصيحت كرد و او را از اين كارش برحذر داشت و در واقع حجّت را بر او تمام كرد . ولي شيطان بر عمرسعد مسلّط شد ، و به او تلقين كردكه مي‌توان حسين(ع) راكشت وبه مُلك ري هم رسيد و بعدها نيز توبه كرد .[214] امّا او نه به مُلك ري رسيد و نه فرصت توبه كردن را پيدا كرد امام(ع) در نگاهي حكيمانه پس از آن‌كه ديد عمرسعد بر اين تصميم خود اصرار دارد ، به او گفت : « آيا گمان كرده‌اي زنازاده پسرزنازاده تو را والي شهر‌هاي ري و گرگان مي‌كند؟ به خدا قسم اين حكومت هرگز براي تو گوارا نخواهد بود. اين عهدي است كه از پيش بسته شده است .هر چه مي‌خواهي انجام ده كه پس از من هيچ شادماني در دنيا و آخرت نخواهي داشت . گويا سر تو را مي‌بينم كه بر فراز چوبي گذارده شده و بر جايي نصب شده كه كودكان آن را هدف تيرهاي خود ساخته‌اند . »[215] امّا عمرسعد بااين‌كه نسبت به عمل خويش كاملاً آگاه بود ، جنگ با امام(ع) راانتخاب كرد و عاقبت پس از گذشت پنج سال از واقعه عاشورا به دستور مختاربه هلاكت رسيد . و آن گونه شد كه امام(ع) گفته بود . نمونه‌ي ديگر از ميان چهره‌هاي زشت ، چهره شمربن‌ذي‌الجوشن است كه از روي علم و آگاهي مسير خود را انتخاب كرد و مرتكب جنايت هولناكي شد كه تا ابد لعن و نفرين را بر خود خريد . شمر دائماً مراقب عمرسعد بود كه اگر در جايي و صحنه‌اي از دستورات اين‌زياد باز ماند خود شخصاً وارد ميدان شود . و ادامه كار را بعهده بگيرد ، با اين احوال ،«‌در آخرين لحظات عمر امام(ع) در قتلگاه ، شمر آن حضرت را مورد استهزاء قرار داد و دستور داد كه سنان ، سر از بدن مطهرش جدا كند ولي او از انجام دستور سر باز زد و شمر به ناچار خود بر سينه آن حضرت نشست . امام(ع) تبسّمي كرده و فرمود : « آيا مرا مي‌كشي و نمي‌داني چه كسي هستم ؟ » شمر گفت : خوب تو را مي‌شناسم مادرت فاطمه‌زهرا(س) و پدرت علي‌مرتضي(ع) و جدّت محمّد مصطفي(ص) است. امّا تو رامي‌كشم و اهميّت نمي‌دهم . سپس با دوازده ضربه شمشير سر امام(ع) را از بدنش جدا كرد .»[216] شمر به اراده و خواست خود راه اشقياء را انتخاب كرد و در گروه آنان قرار گرفت. همان‌گونه كه «حربن‌يزيدرياحي با اين كه در لشگر عمرسعد بود بااراده و اختيار خود از آنان جدا شد و با اين كه فرمانده چهارهزار نفر بود از مقام خود چشم پوشيد . به سوي امام(ع) آمد و خودر را به پاي او افكند و توبه كرد .»[217]

     طبري مورّخ مشهور جدا شدن حُر را چنين گزارش كرده است: «قرّه‌بن‌قيس بعدها تعريف مي‌كرد و مي‌گفت : ديدم حّر از كنار ما رفت و اندك اندك به حسين(ع) نزديك شد مهاجربن اوس پيش از پيوستن حّر به امام به او گفت : چرا در وحشت و اضطرابي ؟ اگر از ما درباره شجاعان نامي، سوال مي‌شد تو را نام مي‌برديم . چرا اين گونه‌اي ؟ حُر پاسخ داد من خود راميان دوزخ و بهشت مخيّر مي‌بينم ، به خدا قسم جز بهشت راهي را انتخاب نخواهم كرد گرچه قطعه‌قطعه شوم و يا مرا در آتش اندازند .»[218] سپس اسب خود را حركت داد ودر حالي كه سپر خود را واژگون كرده و دست‌ها را بالاي سر گرفته و چشم به زمين دوخته بود به سپاه امام(ع) نزديك شد ، و صدا زد : من همان كسي هستم كه تو را از بازگشت منع كردم ،‌امروز پشيمانم آيا توبه‌ام پذيرفته مي‌شود ؟

دارم از لطف ازل منظر فردوس طمع                                       گر چه درباني ميخانه فراوان كردم

سايه اي بردل ريشم فكن اي گنج مراد                كه من اين خانه به سوداي تو ويران كردم

 امام(ع) فرمود : "آري ،‌تو آزاده‌اي همچنان كه مادرت تو را آزاده ناميد و انشاءالله در دنيا و آخرت آزاده باقي خواهي ماند" [219] . حُر گر چه كمي دير از خواب غفلت بيدار شد ولي با انتخاب صحيح خود ، عاقبت به‌خير شد ودر گروه اهل سعادت قرار گرفت .

     عمروبن‌ضبيعه‌تميمي و ضرغامة‌بن‌مالك و بكربن‌حّي‌تميمي و چندين نفر ديگر از سعادتمندان اين واقعه به شمار آمده‌اند . كساني كه از كوفه بودند و با لشگر يزيد به كربلا آمده و در مقابل امام(ع) قرار گرفته بودند ولي متحوّل شده و راه درست را تشخيص داده و مانند حُر، عزّت ابدي يافتند و در ركاب امام حسين(ع) به شهادت رسيدند . كربلا به حقيقت وادي انتخاب سعادت و شقاوت بود . سرزميني كه محل امتحان و آزمايش بسياري قرار گرفت و جلوه‌هاي متفاوتي از انسان‌ها وانتخاب آن‌هار ا به يادگار گذاشت . برخي از ابتداء مصَمّم به ياري اباعبدالله(ع) بودند . برخي از ابتدا عزم بر ياري يزيد ويزيديان داشتند . برخي نيز تا لحظات آخر مردّد ماندند و با يك انتخاب سرنوشت‌ساز ، زندگي و حيات ابدي خود را دگرگون ساختند . گروه چهارمي نيز نتوانستند انتخاب كنند و حتّي پس از واقعه عاشورا هم مردّد ماندند . «ضحاك‌بن‌عبدالله از جمله كساني بود كه در شب عاشورا وحتّي در جنگ نيز با امام(ع) بود و دو نفر را هم به قتل رساند وامام(ع) او را دعا كرد امّا وقتي اكثر ياران آن حضرت به شهادت رسيدند از او اجازه گرفت و از كربلا گريخت .»[220] زهيربن‌قين نيز از چهره‌هاي مردّد واقعه عاشورا بود كه عاقبت‌به‌خير شد . وي در روز دوم محرم در آغاز ورود امام(ع) به كربلا پس از شنيدن خطبه امام(ع) متحوّل شد و برخواست سپس اظهار وفاداري كرد . «ودر روز نهم محرم در گفتگوي امام(ع) با لشگريان عمرسعد ، شخصي به نام عزره به زهير نگاه كرد و گفت : تو كه در خط اهل بيت(ع) نبوده‌اي ودر جهت مخالف آنان قرار داشتي ! زهير پاسخ داد : آري من براي او نامه ننوشتم و قاصدي هم به سوي او نفرستادم و وعده ديدار هم به او ندادم ولي سفر و پيمودن راه ميان من و او را جمع كرد و مرا به او نزديك ساخت وقتي حسين(ع) را ديدم ، پيامبر(ص) را به خاطر آوردم . از اين رو تصميم گرفتم تا از وي حمايت كنم و در گروه او باشم و جان خود را فداي او سازم .»[221] امّا عمربن‌حجاج بر خلاف زهير از كساني بود كه در نامه‌اي خطاب به امام حسين(ع) نوشت : درختان سبز شد و ميوه‌ها رسيد و ما منتظر قدوم تو هستيم . ولي پس از مدّتي با غلبه ابن‌زياد بر كوفه در شمار چهره‌هايي مردّد قرار گرفت و در كربلا در ركاب عمرسعد فرماندهي لشگر چهل‌هزار نفري موكّل بر فرات را بر عهده داشت . او لشگر را خطاب قرار داد و گفت : در جايز بودن قتل حسين(ع) ترديدي به خود راه ندهيد. زيرا او با يزيد مخالف است و از دين بيرون رفته است . وقتي كه امام(ع) در قتلگاه افتاده بود او آمد تا امام(ع) را به قتل برساند ولي تا چشمش به چشمان امام(ع) افتاد برخود لرزيد و به عقب بازگشت. شمر به او گفت : چرا برگشتي ؟ گفت : زماني كه بر حسين نگريستم چشمهاي او همچون چشمان رسول خدا(ص) بود . عمربن‌حجاج با اين انتخاب خود، از نور به سوي تاريكي رفت و سعادت را از دست داد . نمونه‌هايي از اين دست در حادثه كربلا فراوان است ولي بيان و مطالعه آن براي ما در عصر كنوني اين عبرت را به همراه دارد كه در شناخت حق از باطل و انتخاب مسير زندگي، نهايت دقّت را بكار برده و با تشخيص وظيفه ديني و انساني خود ، در راه سعادت و كمال واقعي حركت كنيم . بدون ترديد انتخاب درست و صحيح متوقف بر علم و آگاهي و بينش صحيح و معرفت بالا مي‌باشد كه حركت و تلاش دراين مسير نيز از وظايف ما محسوب مي‌گردد . به ويژه قشر جوان كه با شادابي و طراوت و كنجكاوي و نيز تلاش خستگي‌ناپذير مي‌تواند موانع را از پيش پا برداشته و موفّق شود . تاريخ انقلاب اسلامي نيز حكايت ازاين توفيقات و فرازهاي شگفت‌آوري است كه جوانان اين سرزمين با انتخاب درست خود بدست آورده‌اند .ازاين رو حركت دراين مسير با عبرت از وقايع عاشوراي حسيني همچنان مي‌تواند با شدّت بيشتري ادامه داشته باشد .

      3. وضعيّت نسل جوان در زمان قيام امام حسين(ع) :

     نسل و تغيير و تحوّل نسل‌ها از مباحث مهمّ جامعه‌شناسي است كه در آموزه‌هاي اسلامي نيز داراي اهميّت خاصّي است «واژه نسل در جمعيّت‌شناسي به گروهي از افراد اطلاق مي‌شود كه مرحله‌اي از حيات را با يكديگر آغاز كرده يا پايان داده باشند .»[222] و يا« گروهي از افراد كه در فاصله زماني معيني به دنيا آمده‌اند.»[223] اين واژه در جامعه شناسي سياسي كه رفتار سياسي را با نسل در ارتباط مي‌داند نقش دارد . و« منظور از واژه نسل فاصله بين توّلد والدين و توّلد فرزندان است كه معمولاً در حدود سي سال مي‌باشد. يعني سه نسل در صد سال يا يك قرن .»[224]

     از ديدگاه جامعه شناسي ميان خواسته‌ها ‌، منش‌ها و بينش‌هاي دو نسل تفاوت وجوددارد و معمولاً هيچ نسلي نشان دهنده تمام آرمان‌هاي نسل قبل بويژه انعكاس دهنده تمام خصلت‌هاي آن‌هانيست. هر نسلي خصوصيات خاصّ خودش را دارد . وچون با گذر زمان همه چيز در حال تحوّل است به طور طبيعي تفاوت نسل‌ها در هر زماني نسبت به گذشته بيشتر مي‌شود . و اين شكاف و فاصله مساله گُسست نسل‌ها را كه به عنوان تهديدي جدّي براي جوامع مطرح مي‌شود را به وجود مي‌آورد . اين شكاف و تفاوت غالباً در آرمان ها و هدف‌ها ، الگويابي‌ها ، پوشش و نوع سخن گفتن‌ها و سبك زندگي‌ها خود را نشان مي‌دهد . البتّه در شكل‌گيري اين فاصله و تفاوت ميان نسل‌ها عوامل مختلفي نقش دارند كه برخي طبيعي‌اند. مانند: اقتضائات سِنّي و برخي مربوط به شرايط خاصّ جامعه است . اين تغيير و تحوّل از يك سو و از سوي ديگر شرايط و ويژگي‌هاي نسل جوان همچون : الگوپذيري ، نقش‌پذيري ، شور و احساسات قوي ، قدرت يادگيري و تاثيرپذيري و ..... زمينه‌هاي تعليم آموزه‌هاي مورد نظر و شخصيت‌سازي و فرهنگ‌سازي را فراهم مي‌سازد. به گونه‌اي كه انديشمندان و برنامه‌سازان و تصميم‌گيران يك جامعه مي‌توانند اهداف خود را اجرايي سازند و به طور عادي، همين مسئولين و حاكمان، براي جوانان الگو و شاخص قرار مي‌گيرند . اين مساله در تمام جوامع به طور عادي و طبيعي در گذشته و حال از جمله در جامعه اسلامي  نيمه قرن اوّل هجري وجود داشته است ، سير و مطالعه جغرافياي انساني در زمان قيام امام حسين(ع) نيز همين را نشان مي‌دهد .اكثر مسلمانان كه آن روز در شبه‌جزيره عربستان زندگي مي‌كردند از نظر سِنّي در زمان خلافت خليفه دوم عمر متولد شده بودند و در زمان خلافت عثمان پرورش يافته و در زمان معاويّه وارد جامعه شده بودند . عدّه‌ي زيادي از مسلمين كه پنجاه سال سنّ داشتند پيامبر اسلام(ص) را نديده بودند و اگر از اصحاب كسي باقي مانده بود سِنّي هفتاد يا بيشتر داشت . يعني دو نسل با زمان رسول خدا(ص) فاصله شده بود .كساني كه در اين دوره زندگي مي‌كردند تمام تعريف‌ها و اوصافي كه از اسلام شنيده بودند در وجود حاكماني چون عمر ، عثمان ، معاويه و يزيد ديده بودند . بنابراين نسل جوان در سال 61 هجري از سيره عملي و رفتار حكومتي پيامبراكرم(ص) اطّلاعي نداشته و تمام اوصافي كه از بزرگان و پدران خود درباره اسلام و حاكمان اسلام و ويژگي‌هاي آنان شنيده بودند ، با آن چيزي كه مشاهده مي‌كردند بسيار متفاوت بود . نسل جوان آن روز با آن چه مي‌ديد، زراندوزي ، تجمّل‌گرايي ، زندگي‌هاي اشرافي ، روحيّات دنيا‌طلبي و حرص براي مال دنيا ،‌همراه با تعصّبات قومي و نژادي و بي‌رحمي بود . آن‌ها مي‌ديدند كه حكومت وسيله‌اي براي رسيدن به ثروت‌هاي كلان و رسيدگي كامل به قوم و قبيله حاكمان شده است .در اين عصر هيچ رنگ و بويي از شيوه حكومتي رسول خدا(ص) ديده نمي‌شود . در نتيجه نسل جوان دوران امام حسين (ع) با خواست حاكمان وقت دچار آفت‌گسيختگي فرهنگي شده و هويّت خود را از دست داده بود . آنان از نعمت پيروي كردن از الگوهاي شايسته، محروم و نيز بسياري از روحيات آن‌ها مسخ شده بود . نسل جوان آن دوره افرادي چون معاويه و عمروبن‌عاص را الگوي اسلام مي‌دانستند . بر اثر تبليغات دستگاه بني‌اميّه ، نسل جوان آن روز گمان مي‌كردند رسول خدا(ص) پس از رحلت منسوبيني نزديك‌تر از بني‌اميّه نداشت . اين گونه كار فرهنگي و تبليغي بود كه لشگريان شامي در كربلا خود را لشگريان خدا ،‌و سپاه امام(ع) رادشمن خدا مي‌دانستند .دستگاه حكومتي بني‌اميّه براي ايجاد جدايي و گسستگي بيشتر ميان نسل جوان آن روز با نسل قبل، از خصوصيات و ويژگي‌هاي جوانان نهايت استفاده را مي‌كرد . آن‌ها پي برده بودند كه جوانان براي تكوين شخّصيت روحي و فكري و اجتماعي خود ، همواره سعي مي‌كنند افرادي را كه از نظر مادي ، يا معنوي به كمال رسيده‌اند الگوي خويش قرار دهند . از اين رو با ارائه و اشاعه الگوهاي كاذب و شخصيت‌هاي دروغين تلاش مي‌كردند تانسل جوان را از هويّت خود جدا نمايند . به همين جهت به معرّفي اشخاص فاسد در پرتو امور مقدّسي چون خليفه رسول خدا(ص) يا اميرمؤمنان مي‌پرداختند . همچنين محيط اجتماعي و زندگي و فرهنگ حاكم بر مردم خود را، به گونه‌اي مي‌ساختند كه نسل جوان به دليل داشتن روحيّه‌نقش‌پذيري شديد به همان جهتي حركت كند كه مورد نظر و خواست آن‌هاست. از اين رو به ظاهر در كار خودموفق بودند ،‌و توانستند حوادثي چون عاشورا را بوجود آوردند . امّا عبرتي كه از وضعيت نسل جوان در دوران امام حسين(ع) مي‌توان گرفت اين است كه : با توّجه به نقش خطير و آينده‌ساز نسل جوان در پيشبرد اهداف و وجود قابليّت و ظرفيّت بالاي اين نسل در سازندگي و تعالي جامعه ، بايد با برنامه‌ريزي جامع و دقيق از گُسست و سردرگمي هويت نسل جوان امروز در جامعه اسلامي جلو‌گيري كرد . و با آگاهي دادن و آماده كردن زمينه‌هاي كسب علم ومعرفت و همچنين ارائه الگوهاي واقعي و مناسب و نيز بيان تاريخ و حوادث گذشته و تحليل آن‌ها هويّت و شخصيّت جوانان را ساخته و آنان را از خطر سقوط و يا اسير شدن در دام بيگانگان ودشمنان اسلام و دين حفظ كرد البتّه اين امر در عصر ما بسيار دشوار است و همكاري و همياري افراد زياد ودستگاه‌هاي متفاوت رامي‌طلبد . جامعه‌ي امروز ما از جهت تغذيه فرهنگي و مواد وموارد آن كمبودي ندارد ولي در نوع و چگونگي توزيع و ارائه آن دچار مشكل است . كه اين مشكل نيز با درايت و كار تخصّصي و هوشيارانه قابل حلّ خواهد بود . امروزه ما الگوهاي فراواني جهت ارائه به نسل جوان در دست داريم ، اين الگوها از رهبران ديني و معصوم و اصحاب آن‌ها گرفته تا انديشمندان و بزرگان علم و رهبران انقلابي و شهداي بزرگ به ويژه شهداي انقلاب و جنگ تحميلي و ..... همه مي‌توانند در اين مسير كارايي داشته و راهگشاي مشكلات فرهنگي ، اجتماعي و سياسي نسل جوان باشند .    امروزه توجه به غذاهاي فكري و روحي از مطالعه كتاب‌ها ، شركت در مجالس ، مشاهده فيلمها و غيره از ضروريات مهم مسئولين فرهنگي جامعه است كه غفلت از آن مي‌تواند ضربه جبران ناپذيري را بدنبال داشته باشد . وضعيت كلّي جوانان در كشور ما نشان مي‌دهد حدود (70/0 ) جامعه زير 30 سال و 35/0 درصد از آن‌ها در گروه سنّي جوانان قرار دارند. اگر سن جوان را بين 15 تا 28 سال تعريف كنيم حدود 25 ميليون جوان خواهيم داشت كه يك سرمايه بسيار بزرگ و بخش مهمي از جامعه كنوني را تشكيل مي‌دهند. . علاوه بر اين كه سال‌هاي آينده نيز در اختيار همين نسل خواهد بود. از اين رو شناخت صحيح اين نسل و ويژگي‌هاي آنان از اهميّت زيادي برخوردار است و ضرورت توجّه به آن را در بخش‌هاي سياستگذاري و اجراي و فرهنگي كشور خاطر نشان مي‌سازد . و براي اين كه قضايا و حوادث ناخوشايند گذشته مانند واقعه عاشورا تكرار نشود ، لازم است مربّيان ، متولّيان ، فرهنگ‌سازان ، مسئولين وتمام اركان نظام، سرمايه‌گذاري شايسته و بايسته‌اي در اين زمينه انجام دهند ( گر چه اين كار انجام مي‌شود ولي به حدّكافي نيست و ظرفيت كار به مراتب بالاتر از اين حدود است . ) و اين نسل و گروه فعّال و پر شور را با رفتار حكيمانه _ تكريم شخصيّت _ احترام به نيازها و اهداف مطلوب و ..... هدايت نمايند.

علاوه بر اين كه آنان را از خطر انحراف و ترديد در هويّت و آسيب‌هاي اجتماعي مصونيّت بخشند و قلب‌هاي پاك و زلال آنان را به سوي نيكي‌ها ، زيبايي‌ها ، اخلاق پسنديده ، دين‌داري و ولايت‌پذيري رهنمون سازند و جامعه آينده را از نظر سلامت و حفظ ارزشها و شناخت حقايق و واقعيت‌ها و فرهنگ غني و متعالي، بيمه نمايند .  سير و مطالعه و تحليل واقعه عاشورا در اين زمينه و از اين بُعد نيز مي‌تواند نقاط ضعف جامعه و نسل جوان آن روز را نشان دهد ، تا با نگاه عبرت‌آموز به آن بتوان امروز در مسير اصلاح حركت كرد .

 4. حاكميت انسان‌هاي فاسد :

  يكي ديگر از عبرت‌هاي حادثه عاشورا كه در واقع به عوامل شكل‌‌گيري و ريشه‌هاي اين حادثه بر مي‌گردد ، حاكميت انسان‌هاي فاسد است . نگاه كلّي به نيمه قرن اوّل هجري و تحليل آن ، سير تدريحي تغيير روش حكومتي و ترويج برخي اعمال و فرهنگ‌ها و انحطاط اخلاقي و نيز خطر بازگشت به جاهليت را حكايت مي‌كند . امري كه اگر اتفاق نمي‌افتاد ، چنين حادثه‌اي(حادثه عاشورا) هم بوجود نمي‌آمد . از نخستين روزهاي بعثت پيامبر(ص) و شروع تعليم و تربيت الهي بوسيله  او به مرور بر معيارهاي جاهلي خط بطلان كشيده شد و ارزشها و تعاليم نوراني اسلام جاي ضدّ ارزشها و آموزه‌هاي جاهلي را گرفت . معيارهاي اخلاقي و فضيلت همچون حرّيت و آزادگي ،‌ايمان ، تقوي ، جهاد ، شجاعت ، عفّت‌نفس ،‌ايثار و فداكاري ، به مردم و جامعه معرّفي شد ، و برادري و برابري جاي اختلافات و جنگ‌هاي قبيله‌اي را گرفت . از اين رو تعداد زيادي به اسلام گرويدند و به دليل تشنگي آن‌ها و نيز غناي دستورات واحكام و فرهنگ اسلامي ، انسان‌هاي پاك و بافضيلتي رشد يافتند و اصحاب فراموش نشدني و اسطوره‌اي اسلام را بوجود آوردند .‌افرادي چون سلمان ،‌اباذر ، مالك اشتر ، مقداد ‌،عمّار و صدها تن ديگر كه خود را در اسلام ذوب كردند . اين آثار پُر بركت در زمان پيامبر(ص) و چند سال پس از رحلت او همچنان ادامه داشت . و در ميان بزرگان و اصحاب خاصّ نيز . بنا بر اين بود كه جانشين پيامبر(ص) روش و اهداف او را تعقيب كند و بر همان سيره عمل كند امّا حاكمان پس از پيامبر(ص) خلافت را به حكومت موروثي و پادشاهي تبديل كردند. و روشن است كه در سبك و سيره اداره جامعه به سبك پادشاهي سخني از رعايت احكام الهي و محوريّت اهل بيت(ع) و ملاكات اخلاقي اسلامي نخواهد بود . از اين رو سير نزولي و سقوط ارزشها و ملاكات واقعي فضيلت‌ها پس از رسول خدا(ص) شروع شد . و در حكومت عثمان با تصدّي‌گري و تقويّت پايه‌هاي بني‌اميّه در شام و ديگر نقاط اسلامي ، به اوج خود رسيد . و كم‌كم معيارهاي جاهلي زنده شد . رفاه‌طلبي و تجمّل‌گرايي به جاي ايثار و شهادت‌طلبي و زندگي اشرافي به جاي زندگي ساده قرار گرفت ،‌دلبستگي شديد به دنيا و مظاهر آن ، تملّق و چاپلوسي ، بي‌تفاوتي در برابر ظلم ، بر زندگي‌ها حاكم شد . و همه اين موارد به علّت وجود حكّام نالايق و نفوذ انسان‌هاي فاسد به دستگاه حكومتي و تصرّف پُستهاي كليدي بود . تا جايي كه پس از گذشت نيم قرن اگر كسي دوره درخشان حكومت پيامبر(ص) را با دوره حكومت بني‌اميّه مقايسه مي‌كرد ، پي به عمق فاجعه مي‌برد . آن روز(دوران رسول خدا) ايمان و عشق به اسلام در وجود رهبر اسلام و يارانش شعله‌ور بود و امروز ( دوران بني‌اميّه ) شك و ترديد در وجود مدعيان خلافت حاكم است .‌آن روز مسئولين، بندگان صالح خدا بودند و امروز وليدبن‌عقبه فاسق و سعدبن‌عبدالله كه به پيامبر(ص) دروغ بست ، و زياد، فرزند زنا بر مردم حكومت مي‌كنند . آن روز براي پيشرف اسلام از جان خود مي‌گذشتند و براي پيروز شدن در صحنه‌هاي اقتصادي در هنگام گرسنگي سنگ به شكم مي‌بستند و امروز با غنائم جنگي و اموال به دست آمده از فتوحات و ماليات‌ها و خراج‌ها در كنار كنيزان به راحت‌طلبي و عياشي مي‌پردازند . آن روز صوت قرآن و مناجات با خدا از خانه‌ها شنيده مي‌شد و امروز صداي دَفّ و چنگ و پاي‌كوبي و رقص از خانه‌ها به گوش مي‌رسد . آن روز معيار انتخاب كارگزاران فضائل اخلاقي بود و امروز چاپلوسي و ناديده گرفتن حق ديگران . آن روز سخن از عدالت و امر به معروف و نهي از منكر بود و امروز حتّي حسين‌بن‌علي(ع) براي نهي از منكر مورد سرزنش و ملامت قرار مي‌گيرد .در چنين جامعه‌اي ،كساني در رأس حكومت قرار گرفتند كه در سابق سيلي سختي از اسلام خورده بودند.‌اشخاصي چون ابوسفيان و همسر و فرزندانش كه از گردانندگان جنگ بدر و اُحد بوده و در آن فعّالانه شركت كردند. هندجگرخوار همسر ابوسفيان كسي بود كه شهداي اُحد را مُثله كرد و جگر حضرت حمزه را به دندان كشيد و حنظله نيز يكي از پسران ابوسفيان بود كه در جنگ بدر به دست امام علي(ع) كشته شد .ابوسفيان و همسرش در فتح مكه از ترس كشته شدن به ظاهر اسلام آورده بودند ولي هيچ‌گاه قلب آنان از كينه و دشمني نسبت به پيامبر(ص) و خاندان او ، خالي نشد . اشعار يزيد در سال 61 هجري در هنگامي كه سر مقدّس امام حسين(ع) را مشاهده كرد ،حاكي از عمق كينه و انتقام از خاندان پيامبر(ص) است . آن‌جا كه گفت :« اي كاش بزرگان ما كه در بدر كشته شدند اين جا بودند و مي‌ديدند كه فرزندشان انتقام آن‌ها راگرفت وجنگ بدر را تلافي كرد .....» .[225]

يكي ديگر از حاكمان فاسد ، وليدبن‌عُقبه است كه قرآن كريم درباره او مي‌فرمايد : ( اِنْ جائكم فاسقٌ بنبأً فَتبيّنوا )[226] « اگر فاسقي خبري براي شما آورد تحقيق كنيد . » وليد مصداق بارز فاسق در اين آيه است . كه توسط عثمان به فرمانداري كوفه منصوب مي‌شود . اين انتصاب آن‌قدر شگفت‌آور بود كه «عبدالله‌بن‌مسعود صحابي پيامبر(ص) به وليد گفت : آيا تو پس از ما اصلاح شدي يا مردم فاسد شدند كه تو را امير كوفه قرار دادند ؟  سعدبن‌ابي‌وقاص نيز وقتي او را ديد گفت : آيا تو پس از ما زيرك شدي يا ما پس از تو احمق شديم ؟ وليد گفت : نگران نشو، نه من زيرك شدم نه شما احمق شديد. بلكه مساله اصلي سلطنت و پادشاهي است كه صبح در دست گروهي است و شب در دست گروه ديگر . سعد هم به او گفت : مي‌بينم كه شماخلافت را به پادشاهي وسلطنت تبديل كرده‌ايد .»[227]معاويه يكي ديگر از فرزندان ابوسفيان است كه قصدش از بين بردن نام اسلام و پيامبر(ص) بود. كينه‌توزي او با امام علي(ع) و بهانه كردن خون‌خواهي عثمان و جنگ صفّين و دستور لعن علي(ع) و جعل حديث عليه خاندان پيامبر(ص) همه در راستاي دشمني با اسلام و پيامبر(ص) بود . با اين اوصاف كه فقط به گوشه‌اي از آن اشاره شد ، صداي حق‌طلبانه و الهي امام حسين(ع) به كسي نمي‌رسيد مگر اين‌كه شرايط به گونه‌اي ديگر رقم مي خورد و امام(ع)، خود و يارانش را فدا مي كرد تا اسلام حياتي ديگر پيدا كند .

     در چنين جامعه‌اي وقتي انسان‌هاي فاسد به جاي شايسته‌گان و نيكان نشستند و امامان بر حق به حاشيه رانده شدند و روح معنويّت و اصول‌گرايي و ارزش‌طلبي را از مردم گرفتند و آنان راسرگرم زندگي مادّي و حيواني ساختند و سيره و سنّت پيامبر(ص) را به فراموشي سپرده و بلكه پايمال كردند . بوجود آوردن عاشورا و كشتن ولي خدا و به اسارت بردن خاندان رسول خدا(ص) بسيار آسان خواهد بود .     حادثه عاشورا براي تمام جوامع اسلامي به خصوص انقلاب‌هاي الهي و ديني عبرت‌ بزرگي است . انقلاب اسلامي نيز ازاين امرمستثني نيست . هوشياري و بيداري مردم و مسئولين دلسوز نظام اسلامي مي‌طلبد كه همواره در تعيين و انتخاب مسئولين در رده‌هاي مختلف نظام ، شايستگي‌ها و گزينه‌هاي واقعي را ملاك قرار دهند و در فرهنگ‌سازي ، بر اساس تعاليم  متعالي و اصيل اسلام حركت كنند تا آن ماهيّت حقيقي و واقعي انقلاب كه استمرار انقلاب پيامبر(ص) و الهام گرفته از معارف قرآن و سنّت رسول خدا(ص) و ائمه(ع) است ، مسخ نشده و از بين نرود . بدون ترديد وجود مسئولين بد سابقه و يا غير معتقد به اسلام و ارزش‌هاي آن و نيز فاسدين و فاسقين ، مي تواند خسارت‌هاي جبران‌ناپذيري را براي جامعه اسلامي به ارمغان آورد . خسارت‌هايي كه بَسا در واقع حوادثي همچون عاشورا و يا عاشوراها را بوجود بياورد. بدين جهت عبرت و پند گرفتن از حادثه عاشورا مي‌تواند از بروز وظهور حوادث مشابه جلوگيري بعمل آورد و با ساختن و پرورش دادن نسل جوان و آشنايي آنان با فرهنگ و نظام اسلامي و آماده‌سازي اين نسل براي پذيرفتن مسئوليت‌هاي مختلف و آگاه ساختن آنان از خطرات و امتيازات موجود ، مي‌تواند آينده نظام اسلامي را تضمين كرده و از تكرار حوادث مشابه عاشورا جلوگيري به عمل آورد .

                                            منابع :

1.     الارشاد ، شيخ مفيد ، ترجمه سيد هاشم رسولي محلاتي ، نشر علميه اسلاميه

2.     اخبار الطوال ، احمد بن داود دينوري ، منشورات الرضي ، قم

3.     احتجاج ، احمد بن علي بن ابي طالب طبرسي ، اعلمي ، بيروت

4.        بحار الانوار ، علامه مجلسي ، دارالكتب الاسلاميه ، چ اول ، تهران ،1359 هجري

5.   مروج الذهب ،‌ابوالحسن علي بن حسين مسعودي ، ترجمه ابوالقاسم پاينده ، نشر علمي و فرهنگي ، تهران ، 1370 شمسي

6.        المقاتل الطالبيين، ابوالفرج اصفهاني ،ترجمه سيد هاشم رسولي محلاتي ، تهران 1349 هجري

7.        تاريخ الامم و الملوك ، محمدبن‌جريرطبري ،تحقيق محمدابوالفضل‌ابراهيم ، بيروت

8.        اللهوف ، سيدبن‌طاووس ،‌تحقيق فارس تبريزيان ، دِارالاُسوه ، چاپ اول ، 1414 ، هجري

9.       غررالحكم و دررالكلم ، عبدالواحدالتميمي‌الآمدي ،‌موسسه اعلمي

10.  ينابيع المودة ،سليمان بن ابراهيم حنفي قندوزي،مكتبه الحيدريه،نجف،1411هجري

11.  موسوعه كلمات الامام حسين ، لجنة‌الحديث ، دارالمعروف ، نشر دانش ، قم

12.  مقتل الحسين ، عبدالرزاق الموسوي‌المقرّم ، دارالثقافه ، چ دوم ، 1411 هجري

13.  نهج البلاغه ،سيد رضي محمد بن حسن بن موسي،تحقيق صبحي صالح

14. اقرب الموارد،سعيدالحوزي‌الشرتوتي اللبناني، منشورات مكتبة‌آيت‌الله المرعشي النجفي ، قم ، 1403 هجري

15.  بحارالانوار ، علامه محمدباقرمجلسي ، داراحياءالتراث ، بيروت ، 1403 هجري

16.       اصول كافي ،محمدبن‌يعقوب‌كليني ،تصحيح علي‌اكبرغفاري ،دارالتعاريف، بيروت 1401هجري

17.  مقتل الحسين، خوارزمي ابوالمؤيد ، تحقيق شيخ محمد سماوي ، مكتبة المفيد ، قم

18.  ناسخ التواريخ،محمد تقي السپهر،كتابخانه اسلاميه،تهران 1363هجري

19.  معالي السبطين ،شيخ محمد مهدي الحائري،منشورات الشريف الرضي،قم1409هجري

20.  مفاتيح الجنان ، شيخ عباس قمي ، ناشران قم ، چ دوم

21. ابصار العين في انصارالحسين ،‌ محمد طاهر سماوي ، تحقيق محمدجعفرالطبسي ، مركز الدراسات الاسلاميه ، چ اول ، 1377 شمسي

22.  مناقب آل‌ابي‌طالب ، محمدبن‌علي‌ابي‌شهرآشوب ، دارالاضواء ، بيروت

23.  كامل الزيارات ،ابوالقاسم محمدبن‌جعفربن‌قولويه،مكتبه المرتضويه ،النجف،1356هجري

24.  وسايل الشيعه ، شيخ‌حرعاملي ، موسسه آل‌البيت ، قم ، 1414 هجري

25.  حماسه و عرفان ، آيةالله جوادي‌آملي ، انتشارات اسرا،چاول،1377 ه ش

26.  منتهي الآمال ، شيخ عباس قمي ، انتشارات ايران ، تهران ، بي‌تا

27.  در آمدي بر دايرة‌المعارف علوم اجتماعي ، باقرساروخاني ،

28.  فرهنگ علوم سياسي ،‌علي‌آقا‌بخشي ، تهران ، چاپار ، 1383 شمسي

29.  درسها و عبرت‌هاي عاشورا ، حسين‌ايماني‌يامچي ،‌انتشارات عصر ظهور ، چ اول ، بهار1377 

30.  الميزان في تفسير القرآن،سيد محمد حسين طباطبائي،جامعه المدرسين،قم

31.  شرح نهج البلاغه،ابن ابي الحديد،موسسه اعلمي،بيروت1415ه ق

32.  اعيان الشيعه،سيد محسن امين،دارالتعارف،بيروت

33.  سفينه البحار،شيخ عباس قمي،دارالاسوه،چ دوم،1416ه ق

34.  معاني الخبار،ابو جعفر محمد بن علي(صدوق)،دارالكتب الاسلاميه،تهران1361ه ق

35.  الامامه والسياسه،ابو محمد عبدالله بن مسلم ابن قتيبه الدينوري،الشريف الرضي،قم1388،

36.  الاحتجاج،الطبرسي،ابو منصور احمد بن علي،نشر المرتضي،مشهد 1403ه ق

37.  انساب الاشراف،احمد بن يحيي بن جابر البلاذري،موسسه اعلمي،بيروت،1394ه ق

38. تاريخ يعقوبي،احمدبن ابي يعقوب بن جعفربن وهب،ترجمه محمد ابراهيم آيتي،نشرعلمي وفرهنگي،چ پنجم،1366ه ش

39.  الامالي،شيخ صدوقابو جعفر محمد بن علي،موسسه اعلمي،بيروت،1400ه ق

40.  تحف العقول،ابومحمدحسن بن علي بن الحسين بن شعبه الحراني،الشريف الرضي،1380 ق ،قم

41.  تفسير نمونه،ناصر مكارم شيرازي،دارالكتب الاسلاميه،چ يازدهم،1373ه ش